ضمایری یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل ضمایری

واژه «ضمایری» یک صفت نسبی و ساخت ثانویه در زبان فارسی است که از واژه «ضمایر» (جمع مکسر ضمیر) مشتق شده است. این کلمه به عنوان یک لغت کاملاً مستقل و اصیل در فرهنگ‌های لغت قدیمی کمتر دیده می‌شود و بیشتر به عنوان یک صفت برای توصیف ویژگی‌های وابسته به ضمیر کاربرد دارد. در ادبیات معیوب یا ساختارهای استاندارد امروزی، شکل «ضمیری» برای کاربردهای دستوری رایج‌تر و فصیح‌تر است.

از نظر معنایی، این واژه دو قلمرو متفاوت را پوشش می‌دهد؛ در قلمرو اول که مربوط به دستور زبان و زبان‌شناسی است، به هر سازه، نقش یا قاعده‌ای که با ضمیرها (کلماتی که جانشین اسم می‌شوند) ارتباط داشته باشد، ضمایری می‌گویند. در قلمرو دوم که بیشتر صبغه ادبی، عرفانی و روان‌شناختی دارد، به هر آنچه که به درون دل، نیات، باطن و وجدان انسان‌ها بازمی‌گردد اشاره دارد، چرا که ریشه اصلی آن (ضامره/ضمر) در عربی به معنی پنهان کردن است.