یعنی چه
غچک در اصطلاح لغتنامهها نام یکی از آلات موسیقی سنتی و قدیمی است. این ساز از دسته سازهای زهی-آرشهای به شمار میرود که کاسه و دستهای شبیه به کمانچه دارد و با آرشه نواخته میشود. در برخی مناطق نواحی ایران مانند سیستان و بلوچستان و خراسان همچنان کاربرد دارد.
ریشه
ریشه دقیق این واژه کاملاً قطعی نیست؛ برخی منابع آن را واژهای آوایی (نامآوا) مرتبط با صدای ناله و زاری ساز میدانند و برخی دیگر مانند فرهنگ نظام احتمال دادهاند که از ریشه ترکی به معنی آواز همراه با گریه و فریاد گلو گرفته شده باشد.
جمله سازی
تلفظ
این کلمه در زبان فارسی به صورت فَتجه بر روی حروف اول و دوم (غَچَک) تلفظ میشود. در گویشها و دورههای مختلف به صورت غژک، غجک و قیچک نیز ثبت شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، واژه غچک به عنوان پاسخ برای طراحانی است که ساز زهی قدیمی سه حرفی، نام دیگر کمانچه یا غژک را طلب میکنند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این ساز اصیل از نگارش لاتین نام آن استفاده میشود و در اصطلاحات فنی موسیقی به آن نوعی spike fiddle یا bowed instrument میگویند.
به ترکی
در زبان ترکی و به ویژه در گویشهای ترکمنی، این ساز با نامهای نزدیک به ریشه اصلی مانند Gıcak یا Gıcek شناخته میشود و از نظر ساختاری با کمانچه یا کمنچه قرابت دارد.
به فارسی
معادلهای روان و امروزی این واژه در زبان فارسی کلماتی چون «کمانچه»، «قیچک»، «غژک» و «غجک» هستند که همگی به یک خانواده از سازهای آرشهای نواحی ایران اشاره دارند.
نماد چیست
غچک در ادبیات فارسی و فرهنگ عامه نماد نغمههای غمانگیز و سوزناک، اصالت موسیقی نواحی (به ویژه شرق و جنوب شرق ایران) و همچنین پای ثابت محافل طرب و بزمهای شاهانه در تاریخ ایران باستان بوده است.
جمعبندی و توضیح کامل غچک
واژه «غچک» یکی از لغات کهن و اصیل در فرهنگ موسیقایی ایران زمین است که به نوعی ساز زهی-آرشهای قدیمی اشاره دارد. این ساز که با نامهای دیگری چون غژک و قیچک نیز شناخته میشود، شباهت ساختاری بسیار زیادی به کمانچه دارد و دارای کاسه طنینانداز، پوست و چندین سیم (وتر) است که با کشیدن آرشه بر آن، صدایی نالان و حزین تولید میکند.
در لغتنامههای معتبری نظیر دهخدا و معین، این واژه مترادف با سازهای بومی نواحی خراسان و سیستان و بلوچستان معرفی شده و در اشعار شاعران کلاسیک نظیر نزاری قهستانی در کنار سازهایی چون چنگ، رباب و تنبور به کار رفته است. بررسیها نشان میدهد این کلمه کاربرد قرآنی ندارد و ریشه آن احتمالاً از اصوات آوایی یا واژگان کهن بومی شکل گرفته است.