یعنی چه
واژه تذکره دارای سه کاربرد و معنای اصلی است: اول به معنی هر آنچه باعث یادآوری، متنبه شدن یا پند گرفتن انسان شود؛ دوم در اصطلاح ادبی به کتابی میگویند که شرح حال، آثار و زندگینامه شاعران، عارفان یا دانشمندان در آن گردآوری شده باشد؛ سوم در گذشته به معنای یادداشت اداری و در سدههای اخیر به معنای گذرنامه (پاسپورت) یا شناسنامه به کار میرفته است.
مترادف
این واژه با توجه به سیاق متن میتواند با کلماتی چون یادآوری، بیوگرافی، پند یا گذرنامه مترادف باشد.
متضاد
کلماتی که مفهوم مقابل و ضدفرهنگ یادآوری و هوشیاری را میرسانند.
هم خانواده
واژههایی که از ریشه سهحرفی (ذ ک ر) مشتق شدهاند.
ریشه
این واژه ریشه عربی دارد و از ماده «ذ ک ر» (ذَکَرَ) بر وزن تفعلة ساخته شده است که به عنوان اسم مصدر یا اسمی برای مبالغه در یادآوری رواج دارد.
جمله سازی
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه با فتحة بر روی حرف تاء، سکون ذال، کسره کاف و کسره راء به صورت [تَذْکِرَه] است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، در پاسخ به سؤالاتی با عنوان گذرنامه، یادآوری یا کتاب زندگینامه شاعران، واژه ۵ حرفی «تذکره» قرار میگیرد.
به انگلیسی
معادلهای انگلیسی این واژه بر اساس سه کارکرد متفاوت مادی و معنوی آن تفکیک میشوند.
به عربی
این واژه اصل عربی دارد اما در گویشهای معاصر عربی کاربرد روزمره آن به معنای بلیت (تذکرة السفر) تغییر یافته است.
به ترکی
در زبان ترکی این وامواژه برای اشاره به اسناد اداری، یادداشتها یا تذکرههای ادبی قدیم استفاده میشود.
به فارسی
برگردان دقیق و سره این واژه در زبان فارسی با توجه به کاربرد آن شامل کلماتی چون یادآوری، پندنامه، سرگذشتنامه و گذرنامه میشود.
جمعبندی و توضیح کامل تذکره
واژه «تذکره» یکی از کلمات غنی و چندبعدی در زبان فارسی است که ریشه در زبان عربی و ماده «ذکر» دارد. این کلمه در طول تاریخ سیر تطور معنایی جالبی را طی کرده است؛ در فرهنگ قرآنی و اسلامی، تذکره به معنای مایه هشیاری، پند و زدودن غفلت از روح انسان است و به عنوان یکی از اوصاف قرآن شناخته میشود.
در قلمرو ادبیات فارسی، تذکره به قالب خاصی از کتابنویسی اطلاق میشود که به جمعآوری بیوگرافی، آثار و احوال شاعران و عارفان میپردازد؛ آثاری مانند تذکرةالاولیاء عطار از نمونههای درخشان آن هستند. از سوی دیگر، این واژه در نظام اداری و اصطلاحات شبهقاره و ایران قدیم به عنوان سند هویتی، شناسنامه یا گذرنامه (پاسپورت) کاربرد داشته و امروزه نیز در زبان فارسی دری در افغانستان کماکان به معنای رسمی شناسنامه به کار میرود.