یعنی چه
به هر شیء، عارضه طبیعی یا سازه معماری که شکلی شبیه به گنبد، طاق گرد یا نیمکره مقعر و محدب داشته باشد گنبد مانند میگویند. این واژه در متون معماری برای سطوح دارای منحنی رو به بالا و در طبیعت برای توصیف تپهها و کوههای برآمده کاربرد دارد.
تلفظ
تلفظ این واژه ترکیبی از دو بخش «گُنْبَد» (با صامت نون ساکن که در تلفظ به میم تبدیل میشود) و پسوند شباهت «مانند» است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، برای راهنمای «شبیه گنبد» یا «گنبدیشکل»، بسته به تعداد حروف تعیینشده میتوان از خود واژه «گنبد مانند» یا کلماتی چون قبهوار، مقبب و گنبدسان استفاده کرد.
به انگلیسی
واژه Dome-shaped عمومیترین و رایجترین معادل انگلیسی برای این مفهوم است. در متون تخصصیتر معماری یا زیستشناسی از واژههای Domed یا Cupolar نیز استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای رساندن مفهوم گنبد مانند، از ترکیبهای توصیفی مانند «شبه قبة» یا صفت مشتق «مقبب» (به معنی طاقدار و گنبدی شده) استفاده میکنند.
در قرآن
ترکیب «گنبد مانند» یا ریشه آن (گنبد/قبه) در متن قرآن کریم به کار نرفته است. با این حال، در تفاسیر قرآن برای توصیف مفاهیمی چون سقف محفوظ آسمان (السَّمَاءَ بِنَاءً) یا بناهای بلند و استوار، از واژه گنبد و ساختارهای گنبدی به عنوان تشبیه استفاده شده است.
نماد چیست
در نمادشناسی، هنر و معماری ایرانی-اسلامی، شکل گنبد مانند نمادی از آسمان و جهان هستی به صورت یک کل واحد است. دایره و نیمکره نشاندهنده روح، کمال و عالم غیب هستند که در معماری مساجد، تقابل زمینِ چهارگوش (مادی) و آسمانِ گنبدی (معنوی) را به تصویر میکشند.
جمعبندی و توضیح کامل گنبد مانند
واژه «گنبد مانند» یک صفت ترکیبی و وصفی در زبان فارسی است که از کلمه «گنبد» (برگرفته از پارسی میانه gumbad) و پسوند شباهت «مانند» تشکیل شده است. این واژه برای توصیف هر نوع سازه، عارضه طبیعی یا شیء که دارای انحنای رو به بالا، قوسی شکل یا نیمکروی باشد استفاده میشود و معادلهای بینالمللی آن در انگلیسی Dome-shaped و در عربی مقبب هستند.
این اصطلاح گرچه در متن قرآن کریم به طور مستقیم ذکر نشده، اما در تفاسیر و ادبیات عرفانی مکرراً برای توصیف سقف آسمان و عظمت کیهان به کار رفته است. از نظر نمادشناسی، هر بنا یا شکل گنبد مانندی تداعیکننده مفاهیم مقدسی چون کمال الهی، آسمان، معنویت و وحدت عالم هستی است.