یعنی چه
واژه قرشمال (که دهخدا آن را غرشمال نیز ضبط کرده) در معنای لغوی به گروههای کوچرو و چادرنشینی اطلاق میشد که به کارهایی مانند غربالبندی، آهنگری، فالگیری و خنیاگری مشغول بودند. در مفهوم مجازی و عامیانه، این کلمه برای توصیف افراد پر سر و صدا، بدزبان، بیحیا یا سلیطه (بهویژه در گویشهای خراسانی و قزوینی) به کار میرود.
تلفظ
حرکتگذاری این واژه در گویشهای مختلف اندکی متفاوت است، اما صورت اصیل خراسانی آن که از ریشه «غیرشمار» آمده، به صورت قِ رْ شِ مٰا لْ تلفظ میشود. دهخدا اشاره میکند که ضبط آن با «غین» (غرشمال) به ریشه فارسی کلمه نزدیکتر است.
در جدول
در طراحهای جدول کلمات متقاطع، اگر نشانگر به مدخل خاص دهخدا اشاره داشته باشد، عبارت مدنظر ۱۱ حرف دارد. معادلهای سادهتر آن شامل غرشمال، کولی، لولی و غربتی هستند.
به انگلیسی
برای ترجمه دقیق باید به سیاق متن توجه کرد؛ اگر اشاره به قوم و تبار دورهگرد باشد واژه Gypsy مناسب است و اگر به عنوان دشنام و توصیف رفتاری به کار رود، کلماتی مانند سلیطه یا پرهیاهو معادل آن خواهند بود.
به فارسی
فرهنگنویسان معادلهای فارسی متعددی برای این واژه ثبت کردهاند. از نظر تبارشناسی، این کلمه تحریفشده واژه «غیرشمار» یا «غریبشمار» در فارسی خراسانی است؛ به این دلیل که این افراد به خاطر زندگی کوچنشینی، در سرشماریهای پایدار شهری و منطقهای قدیم شمارش نمیشدند.
نماد چیست
در ادبیات توده و فرهنگ عامه، قرشمال نماد زندگی بیپایان در حرکت، بیقید و بندی نسبت به چارچوبهای سنتی جامعه، شلوغکاری و رفتارهای پر سر و صدا است. این واژه بسته به لحن و گویش، بار فرهنگی تحقیرآمیز، ملامتگر یا حتی طنز اجتماعی به همراه دارد.
جمعبندی و توضیح کامل قرشمال دهخدا
واژه قرشمال از اصطلاحات اصیل، عامیانه و پویای زبان فارسی است که مرحوم علیاکبر دهخدا در یادداشتهای خود به تفصیل به آن پرداخته و یادآور شده که ضبط آن با غین (غرشمال) به دلیل ریشههای بومی آن ارجحیت دارد. این واژه در اصل ریشه در عبارت «غیرشمار» یا «غریبشمار» در حوزه زبانی خراسان دارد و به گروههایی از مردم خانه به دوش و هنرمند دورهگرد اطلاق میشده که به دلیل عدم سکونت دائم، در آمارهای حکومتی قدیم گنجانده نمیشدند.
با مرور زمان، کاربرد این کلمه از یک عنوان طبقاتی و تباری تغییر یافت و در زبان محاورهای شهرهای مختلف از جمله قزوین و مشهد، معنایی مجازی پیدا کرد. امروزه این کلمه بیشتر به عنوان یک صفت برای توصیف افراد پر سر و صدا، جنجالی، بیحیا یا سلیطه به کار میرود و در فرهنگ عامه نمادی از شکستن ساختارهای آرام سنتی و رفتارهای پرهیاهو محسوب میشود.