یعنی چه
اخلاق ذمیمه در لغت و اصطلاحات اخلاقی به معنای ویژگیهای روحی و رفتاری ناپسند و زشت است. واژه «ذمیمه» صفت مؤنث از ریشه «ذَمّ» به معنی سرزنششده و نکوهیده است که به دلیل همراهی با «اخلاق» (جمع مکسر) به صورت مؤنث آمده است. این واژه را نباید با «ضمیمه» (به معنی پیوست) یا «ذمی» اشتباه گرفت.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت «اَخلاقِ ذَمیمِه» است که در آن حرف «ذ» با صدای ذال عربی (یا ز در فارسی) و مِیم اول با صدای فتحه (ــَـ) ادا میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این عبارت با توجه به تعداد حروف خواستهشده میتواند خودِ «اخلاق ذمیمه» (۱۰ حرف) یا معادلهای آن نظیر «صفات رذیله» باشد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای انتقال مفهوم اخلاق ذمیمه از عباراتی استفاده میشود که بار ملامتآمیز و منفی این خصلتها را نشان میدهند.
به عربی
این ترکیب ریشه در زبان عربی دارد و در متون دینی و فقهی عربی عینا به همین صورت یا به شکل «الصفات الذمیمة» برای اشاره به رذایل اخلاقی به کار میرود.
در قرآن
خود ترکیب «اخلاق ذمیمه» در متن قرآن کریم به صورت عینی به کار نرفته است؛ اما ریشه ثلاثی مجرد آن یعنی «ذَمّ» و مشتقاتش مانند «مذموم» در آیاتی نظیر آیه ۱۸ سوره اسراء («خَرَجَ مِنْهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا») به معنای نکوهیده و سرزنششده آمده است.
نماد چیست
در ادبیات عرفانی، متون اخلاقی سنتی و نگارگریهای ایرانی، اخلاق ذمیمه (مانند حسد، کبر، بخل و غضب) معمولاً به صورت حیوانات درنده و موذی مانند مار، عقرب، سگ هار یا دیوهای درونی نمادگذاری میشوند که راهزن روح انسان هستند.
جمعبندی و توضیح کامل اخلاق ذمیمه
اصطلاح «اخلاق ذمیمه» یکی از ترکیبات کلیدی و پرکاربرد در ادبیات اخلاقی، عرفانی و دینی فارسی است که برای اشاره به خصلتهای ناپسند، رفتارهای زشت و صفات نکوهیده انسان به کار میرود. این واژه که ریشهای عربی دارد، از نظر ساختاری از ترکیب اخلاق (جمع مکسر) و ذمیمه (صفت مؤنث از ریشه ذَمّ به معنی سرزنش) ساخته شده است و نباید آن را با واژههایی مثل ضمیمه یا ذمی اشتباه گرفت.
در فرهنگ اسلامی و متون کهن، این اصطلاح در برابر «اخلاق حمیده» یا همان صفات پسندیده قرار میگیرد. اگرچه خود این ترکیب به طور مستقیم در قرآن ذکر نشده، اما مشتقات ریشه آن مانند «مذموم» بارها برای توصیف حالات ناپسند استفاده شده است. در نمادشناسی فرهنگی و عرفانی نیز این صفات زشت غالباً به شکل موجودات موذی و درنده تصویر میشوند تا خطر آنها برای تکامل معنوی بشر نمایان شود.