یعنی چه
در اصطلاح فقه، اصول و منطق، سبر و تقسیم به فرآیندی گفته میشود که در آن ابتدا تمام اوصاف و احتمالاتی که ممکن است علت تشریع یک حکم باشند گردآوری میشوند (تقسیم)، و سپس با ارزیابی و آزمودن دقیق، گزینههای نامناسب یکبهیک حذف میگردند (سبر) تا تنها علت حقیقی و قطعی باقی بماند. به این شیوه برهان حذفی نیز میگویند.
تلفظ
واژه اول با فتح سین و سکون باء (سَبْر) و واژه دوم با فتح تاء و سکون قاف (تَقْسِیم) خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح منطقی و فقهی با شمارش دقیق حروف برابر با ۹ حرف، «سبر و تقسیم» است. همچنین عباراتی نظیر «حصر و ابطال» نیز به عنوان پاسخهای جایگزین شناخته میشوند.
به انگلیسی
در منطق و فلسفه غربی، این شیوه استدلال با مفاهیمی چون حذف سیستماتیک گزینهها برای رسیدن به نتیجه نهایی معادلسازی میشود.
به عربی
این اصطلاح ریشه در زبان عربی دارد؛ سبر به معنای آزمایش و اندازهگیری عمق زخم با ابزار مخصوص است و تقسیم به معنای جزءجزء کردن و انحصار موارد.
به فارسی
برگردان دقیق و مفهومی این اصطلاح در زبان فارسی، «روش حصر و ابطال احتمالات» یا «سنجش و دستهبندی» است که فرآیندِ جداسازی سره از ناسره را در استدلال نشان میدهد.
در قرآن
عبارت «سبر و تقسیم» به عنوان یک اصطلاح فنی عینا در متن قرآن مجید ذکر نشده است؛ با این حال، شیوه استدلال حذفی و طرح پرسشهای چندگزینهای برای ابطال دیدگاه منکران (مانند آیه ۳۵ سوره طور: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ) ساختاری کاملاً همسو با فاز اول این برهان دارد.
جمعبندی و توضیح کامل سبر و تقسیم
قیاس یا برهان «سبر و تقسیم» یکی از ابزارهای بسیار کارآمد و دقیق در علم اصول فقه و منطق است که به دانشمندان و فقیهان کمک میکند تا علّت واقعی احکام یا پدیدهها را از میان انبوهی از احتمالات ظاهری کشف کنند. در گام اول یا همان «تقسیم»، پژوهشگر تمام ویژگیها و دلایلی که شانس علت بودن را دارند در یک مجموعه جامع گرد میآورد. در گام دوم یا «سبر»، با معیارهای عقلی و نقلی، تکتک این اوصاف مورد سنجش و آزمون قرار میگیرند تا موارد فاقد صلاحیت حذف شوند.
این روش که در منطق جدید قرابت ساختاری بالایی با «روش حذفی» و «قیاس استثنایی منفصله» دارد، فرآیند رسیدن به حقیقت را از طریق سلب نظاممند خطاها تسهیل میکند. اگرچه نام این اصطلاح در قرآن نیامده است، اما شیوه تفکر حذفی و به چالش کشیدن ذهن مخاطب برای رد گزینههای باطل، در ساختار بیانی آیات متعددی از قرآن کریم به وضوح دیده میشود.