یعنی چه
«التماثیل» جمعِ مُکَسَّر کلمهٔ «التِّمْثال» (همراه با ال تعریف) است. در لغت به معنای تندیسها، مجسمهها، پیکرهها و صورتها یا نقشهای برجستهای است که شبیه و همانند یک موجود جاندار یا بیجان دیگر ساخته، تراشیده یا نگاشته میشود. ریشهٔ سه حرفی عربی آن (م ث ل) در باب تفعیل مفهوم شبیهسازی و همانندسازی را میرساند.
تلفظ
این واژه در زبان عربی با ال تعریفِ خورشیدی تلفظ میشود؛ یعنی حرف «ل» خوانده نمیشود و حرف «ت» مشدد میگردد: اَلتَّماثیل (al-tamāthīl).
به انگلیسی
در زبان انگلیسی با توجه به سیاق متن میتوان از واژگان فوق برای ترجمه بهره برد.
به عربی
از آنجا که خود واژه اصل عربی دارد، واژههای هممعنی قرآنی یا مدرن آن در عربی شامل المجسمات و الاصنام میشود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی این کلمه در متون کهن و معاصر شامل تندیسها، مجسمهها، پیکارها و پیکرهها است.
در قرآن
این کلمه عینا به صورت جمع («تَماثيل») ۲ بار در قرآن کریم به کار رفته است که نشاندهنده دو دیدگاه و کاربرد متفاوت است: ۱. در معنای هنر و معماری مجاز (نعمت) در سوره سبأ آیه ۱۳ در وصف خدمت جنیان به حضرت سلیمان: «یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشَاءُ مِنْ مَحَارِیبَ وَتَمَاثِیلَ...» (برای او هر چه میخواست از محرابها و تمثالها میساختند). ۲. در معنای بت و شرک (نکوهیده) در سوره انبیاء آیه ۵۲ از زبان حضرت ابراهیم خطاب به بتپرستان: «إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ» (آنگاه که به پدر خود و قومش گفت: این تندیسهایی که شما ملازم و پایبندِ پرستش آنها شدهاید چیست؟).
نماد چیست
در فرهنگ باستان و تاریخ ادیان، تماثیل بسته به نوع کاربری میتوانند نماد قدرت، هنر و شکوه معماری (مانند قصر سلیمان) یا نماد جهل، شرک، بتپرستی و جمود فکری (در ماجرای قوم ابراهیم و مقابله با بتها) باشند.
جمعبندی و توضیح کامل التماثیل
واژه التماثیل یک جمع مکسر عربی از ریشه «م ث ل» است که ورود آن به زبان فارسی به عنوان یک کلمه وامگرفته شده، بیشتر در متون مذهبی، تاریخی و ادبی صورت گرفته است. این کلمه به طور مستقیم به سازهها و هنرهای حجمی مانند تندیسها و مجسمهها اشاره دارد که دستساز بشر هستند.
بررسی کاربرد این واژه در قرآن کریم نشان میدهد که اسلام نگاهی دوگانه و مشروط به ساخت پیکرهها دارد؛ اگر این تماثیل در خدمت هنر، زیباییشناسی و معماری باشند (مانند آنچه برای حضرت سلیمان ساخته میشد) مایه خیر و نعمت تلقی میشوند، اما اگر به قصد پرستش، تقدیس افراطی و جایگزینی خداوند ساخته شوند (مانند قوم ابراهیم)، مصداق بتپرستی و ضلالت خواهند بود.
در مجموع، التماثیل واژهای با بار معنایی عمیق است که مرز میان هنر تجسمی و انحراف عقیدتی را در تاریخ ادیان به تصویر میکشد و امروزه در حل جدولها و متون کهن به عنوان معادل مجسمهها شناخته میشود.