یعنی چه
لانتانیدها یا لانتانوئیدها گروهی شامل ۱۵ عنصر شیمیایی فلزی، براق، نرم و نسبتاً واکنشپذیر در جدول تناوبی هستند که عددهای اتمی ۵۷ (لانتان) تا ۷۱ (لوتتیم) را در بر میگیرند. این عناصر به همراه اکتینیدها در بخش پایینی جدول تناوبی (دسته f) قرار دارند و به دلیل شباهتهای ساختاری و فیزیکی، به عنوان بخشی از عناصر خاکی کمیاب شناخته میشوند.
تلفظ
این واژه به صورت «لانْتانیدْها» تلفظ میشود. ریشه آن از کلمه یونانی lanthanein به معنای پنهان شدن گرفته شده و پسوند «ـیدها» نشاندهنده جمع فرنگی و اصطلاح علمی آن است.
در جدول
در جدول کلمات متقاطع، پاسخ به پرسشهایی مانند «عناصر خاکی کمیاب»، «عناصر واسطه داخلی ردیف اول» یا «عنصرهای عدد اتمی ۵۷ تا ۷۱»، واژه ۱۰ حرفی «لانتانیدها» یا معادل ۱۱ حرفی آن «لانتانوئیدها» است.
به انگلیسی
در متون علمی و بینالمللی شیمی، این گروه از عناصر را با واژه Lanthanides یا اصطلاح جدیدتر Lanthanoids توصیف میکنند.
به فارسی
برگردان دقیق یا معادل رایج این واژه بیگانه در شیمی فارسی، «عناصر واسطه داخلی» (بخش اول) یا همان «لانتانوئیدها» است که مستقیماً در کتابهای درسی و دانشگاهی ایران استفاده میشود.
در قرآن
کلمه لانتانیدها یک اصطلاح تخصصی، علمی و مدرن در شیمی است که در قرنهای اخیر وضع شده و به همین دلیل هیچ کاربرد، ریشه یا اشاره مستقیمی در متن کتاب مقدس قرآن ندارد.
نماد چیست
در فرمولنویسی و متون تخصصی شیمی، برای اشاره کلی به تمام ۱۵ عنصر این گروه بدون نام بردن تکتک آنها، از نماد عمومی Ln استفاده میشود.
معنی انگلیسی/خارجی
واژه لانتانیدها ریشه در کلمه لانتان (Lanthanum) دارد که خود از واژه یونانی lanthanein به معنای «پنهان بودن» یا «پنهان شدن» مشتق شده است. دلیل این نامگذاری، دشواری بسیار زیاد در جداسازی و استخراج این عناصر از سنگمعدنهایشان در زمان کشف بود که گویی خود را پنهان کرده بودند.
جمعبندی و توضیح کامل لانتانیدها
لانتانیدها مجموعهای متشکل از ۱۵ عنصر فلزی ارزشمند در جدول تناوبی هستند که از عنصر لانتان با عدد اتمی ۵۷ آغاز شده و به عنصر لوتتیم با عدد اتمی ۷۱ ختم میشوند. این عناصر به دلیل داشتن ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی بسیار مشابه، معمولاً در یک گروه قرار میگیرند و به همراه اکتینیدها در دو ردیف مجزا در پایین نمودار اصلی جدول تناوبی جای داده میشوند. ویژگی مشترک همه آنها براق بودن، نرمی و واکنشپذیری بالا است.
از نظر ریشهشناسی، نام این گروه از واژه یونانی به معنای «پنهان شدن» گرفته شده است، چرا که فرآیند کشف، تفکیک و خالصسازی آنها از کانیهای طبیعی به دلیل شباهتهای شدید ساختاری بسیار پیچیده و سخت بود. امروزه این عناصر کاربرد گستردهای در صنایع فناوری پیشرفته، تولید آهنرباهای قوی، کاتالیزورها و صنایع لیزر دارند.
در ساختار زبان فارسی، این واژه کاملاً به عنوان یک اصطلاح علمی و وارداتی پذیرفته شده است و در حل جداول کلمات متقاطع معمولاً به عنوان یک پاسخ ۱۰ حرفی برای پرسشهای مرتبط با عناصر واسطه داخلی یا خاکی کمیاب مد نظر قرار میگیرد.