یعنی چه
نسخههای خطی صنعا یا مصحف صنعا، مجموعهای شامل هزاران برگ دستنویس قرآنی و غیرقرآنی روی پوست است که در جریان مرمت مسجد جامع صنعا کشف شد. اهمیت اصلی این مجموعه در وجود یک نسخهٔ پالیمپسست (متن دو لایه) است که لایه زیرین آن تفاوتهایی در ترتیب سورهها و کلمات با متن استاندارد عثمانی دارد و از مهمترین اسناد در نقد متنی تاریخ قرآن است.
تلفظ
این عبارت به صورت «نُسخههایِ خَطّیِ صَنعاء» تلفظ میشود. کلمه نسخه از ریشه عربی نسخ، خطی منسوب به خَط و صنعا نام پایتخت کشور یمن است.
در جدول
در جدولهای متقاطع و سوالات طراحان جدول، پاسخ دقیق این عبارت ۱۴ حرف دارد. معادلهای دیگر آن مصحف صنعا یا مخطوطات صنعاء است.
به انگلیسی
در محافل آکادمیک و بینالمللی غرب، این مجموعه با نام Sanaa manuscripts شناخته میشود و بخش دو لایه و محو شده آن به دلیل اهمیت بالا Sana'a palimpsest نامیده میشود.
به فارسی
این اصطلاح یک ترکیب وصفی-اضافی فارسی/عربی است و معادل روان فارسی آن «دستنویسهای کهن یمن» یا «کتابهای خطی قدیمی صنعا» است. کلمات همخانواده آن در فارسی شامل نسخ، نُسخهبرداری، خطاطی و مخطوطات است.
در قرآن
خود این عبارت مرکب یک اصطلاح معاصر در حوزه باستانشناسی و متنپژوهی است و در متن قرآن وجود ندارد. با این حال، ریشههای واژگانی آن مانند «نسخ» در آیاتی نظیر «مَا نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ...» (بقره - ۱۰۶) و «خط» در سنت نگارش اسلامی به کار رفتهاند.
نماد چیست
در علوم قرآنی، تاریخ اسلام و محافل نقد متنی، نسخههای خطی صنعا عینیترین و مهمترین سند برای بررسی چگونگی جمعآوری، کتابت، قرائتها و سیر تکامل مکتوب مصاحف اولیه اسلام در قرن اول هجری به شمار میروند.
جمعبندی و توضیح کامل نسخه های خطی صنعا
نسخههای خطی صنعا که در سال ۱۹۷۲ میلادی به صورت کاملاً اتفاقی در میان سقف و شیروانی مسجد جامع صنعا در یمن کشف شد، یکی از بزرگترین و باارزشترین یافتههای باستانشناسی مکتوب در جهان اسلام است. این مجموعه عظیم شامل هزاران قطعه پوستنبشته از قرآن کریم و متون دیگر است که قدمت آنها به قرن اول و دوم هجری بازمیگردد.
اهمیت ویژه این کشف در وجود یک نسخهٔ «پالیمپسست» یا متن دو لایه است. لایه رویی این پوستنبشتهها حاوی متن استاندارد مصحف عثمانی است، اما لایه زیرین که در گذشته شسته و پاک شده بود تا متن جدید روی آن نوشته شود، تفاوتهایی را در ترتیب سورهها و ساختار برخی کلمات نشان میدهد. این تفاوتها پنجرهای بینظیر رو به وضعیت قرائتها و مصاحف پیش از یکسانسازی متن قرآن گشوده است.
امروزه در سراسر جهان، این نسخهها در کانون توجه محققان نقد متنی، اسلامشناسان و تاریخنگاران قرار دارد و به عنوان نماد و سند زنده سیر تطور و نگارش متن مکتوب قرآن در صدر اسلام شناخته میشود.