یعنی چه
المعذر کلمهای عربی با ریشه (ع ذ ر) است که با توجه به نوع تلفظ دو معنای متفاوت دارد؛ در حالت با تشدید (المُعَذِّر) به معنای کسی است که بدون داشتن دلیل واقعی، بهانهتراشی و تقصیر میکند تا خود را بیگناه جلوه دهد. در حالت بدون تشدید (المُعْذِر) به معنای کسی است که عذر واقعی، درست و موجهی برای کار خود دارد.
تلفظ
این واژه به دو شکل تلفظ میشود: ۱. المُعَذِّر (al-mu'azzir) با تشدید ذال که معنای منفی بهانهجویی دارد. ۲. المُعْذِر (al-mu'zir) با سکون عین و بدون تشدید که معنای مثبت صاحب عذر موجه را میدهد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، واژه «المعذر» دقیقاً یک کلمه ۶ حرفی است که به عنوان پاسخ برای راهنماهایی مثل «بهانهتراش عربی» یا «آیه ۹۰ سوره توبه» کاربرد دارد.
به عربی
در زبان عربی، بسته به ساختار جمله و منظور گوینده، از واژه المُعْتَذِر برای کسی که عذرخواهی میکند و از المُقَصِّر الخادع برای کسی که با مکر و حیله بهانه میآورد استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای دقیق این واژه در زبان فارسی شامل واژگانی چون بهانهتراش، پوزشخواه دروغین، واهیساز، مقصر و در وجه مثبت آن، معذور یا دارنده عذر موجه است.
در قرآن
این واژه دقیقاً یکبار در قرآن کریم در آیه ۹۰ سوره مبارکه توبه به صورت «المُعَذِّرُونَ» آمده است: «وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ...» که به گروهی از اعراب بادیهنشین اشاره دارد که برای عدم شرکت در جنگ تبوک، نزد پیامبر اسلام (ص) آمده و بهانههای دروغین آوردند.
نماد چیست
این کلمه مفهوم نمادین، اسطورهای یا فرهنگی خاصی ندارد؛ بلکه در ادبیات فقهی، قرآنی و اخلاقی به عنوان نماد و مظهر فرار از مسئولیت، بهانهجوییهای غیرواقعی و تظاهر به داشتن عذرِ موجه شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل المعذر
واژه «المعذر» یک اصطلاح اصیل با ریشه عربی (ع ذ ر) است که به لغتنامههای غنی فارسی نظیر دهخدا نیز راه یافته است. ویژگی منحصربهفرد این کلمه در ساختار زبانی آن نهفته است؛ چرا که تغییر در تشدید حروف، معنای آن را ۱۸۰ درجه تغییر میدهد. با تشدید، بار معنایی منفی یافته و به فردی مکار و بهانهتراش اشاره دارد و بدون تشدید، سیمایی مثبت و موجه از یک فرد معذور را ترسیم میکند.
نمود عینی و بارز این واژه در مصحف شریف و در جریان جنگ تبوک به چشم میخورد، جایی که قرآن کریم رفتار منافقانه برخی از بادیهنشینان را در آوردن پوزشهای واهی برای شانه خالی کردن از جهاد افشا میکند. این کلمه امروزه در حل جدول و مباحث قرآنی کاربرد دارد.