شطحات یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل شطحات

واژه «شطحات» که جمع شطحه است، در لغت به معنای حرکت شدید و سرریز شدن است، اما در اصطلاح عرفان اسلامی به سخنان شگفت‌انگیز، متناقض‌نما و به ظاهر کفرآمیزی اطلاق می‌شود که صوفیان بزرگ در حالات بی‌خودی، وجد شدید و مستی معنوی (سکر) بر زبان می‌رانده‌اند. این کلمات در واقع تجلی رازهایی است که به دلیل تنگنای زبان و ظرفیت محدود کلمات، در قالب عباراتی ساختارشکن فوران می‌کرده است.

از مشهورترین نمونه‌های شطحات می‌توان به «انا الحق» (من حقم) از منصور حلاج و «سبحانی ما اعظم شأنی» (پاک و منزهم من، چه بزرگ است مقام من) از بایزید بسطامی اشاره کرد. این سخنان همواره در طول تاریخ اسلام بستر مناقشات فراوانی میان فقها و اهل ظاهر با صوفیان بوده است؛ چرا که ظاهر این کلمات با احکام شرع در تعارض بوده، در حالی که عارفان معتقدند باطن آن‌ها حاصل شهود محض و فنای انانیت عارف در ذات حق است.

مهم‌ترین و معتبرترین اثر در سنت عرفانی که به شرح، رمزگشایی و تفسیر این‌گونه سخنان پرداخته، کتاب «شرح شطحیات» نوشته روزبهان بقلی شیرازی است که تلاش کرده وجوه اشاری و باطنی این عبارات جنجالی را تبیین کند.