یعنی چه
«خامس» به معنای پنجم، «آل» به معنای خاندان و «عبا» نوعی جامه بلند است. این اصطلاح در مجموع به معنی «پنجمین نفر از خاندان عبا (اصحاب کساء)» است. از آنجا که در واقعهٔ نزول آیه تطهیر، امام حسین (ع) از نظر سن کوچکترین و آخرین نفری بود که زیر عبای پیامبر اسلام (ص) رفت، این لقب به ایشان اختصاص یافته است. البته به معنای «یکی از آن پنج تن» نیز به کار میرود.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت «خامِسِ آلِ عَبام» (Xāmes-e Āl-e Abā) با کسره اضافه بین کلمات است.
به انگلیسی
در ترجمههای انگلیسی اصطلاحات اسلامی، برای اشاره به این مفهوم از عباراتی که به پنج تن یا اصحاب کساء اشاره دارد استفاده میشود.
به عربی
این ترکیب ریشه در زبان عربی دارد و در متون روایی و ادعیه شیعه به همین صورت یا به صورت خامس اهل العباء به کار میرود.
به فارسی
در زبان فارسی این عبارت به صورت «پنجمین تن آل عبا» یا «آخرین نفر از پنج تن آل عبا» ترجمه و شناخته میشود و مستقیماً به امام حسین (ع) اشاره دارد.
در قرآن
خودِ عبارت «خامس آل عبا» به صورت مستقیم در متن قرآن نیامده است؛ اما شأن نزول و ریشه تاریخی آن مستقیماً به آیهٔ تطهیر (آیه ۳۳ سوره احزاب) بازمیگردد که در حق پیامبر، علی، فاطمه، حسن و حسین (ع) نازل شد. همچنین در تفاسیر و روایات، کلمه «کلمات» در آیه ۱۲۴ سوره بقره به انوار پاک پنجتن، از جمله امام حسین (ع) تأویل شده است.
نماد چیست
مهمترین و عینیترین نماد مادی این اصطلاح در فرهنگ و ادبیات عامه شیعی، «پنجهٔ فلزی» (پنجه دست با پنج انگشت) است. این نماد به نشانه ۵ تن آل عبا بر سر علمها، کتلها، پرچمهای مذهبی و کاسههای آب در سقاخانهها و مراسم عزاداری محرم نصب میشود و غالباً نام مبارک امام حسین (ع) یا سایر معصومین روی آن حک میگردد.
جمعبندی و توضیح کامل خامس آل عبا
عبارت «خامس آل عبا» یک ترکیب اصیل عربی است که وارد زبان و فرهنگ اسلامی-فارسی شده و به عنوان یکی از القاب مشهور و محترمانه حضرت امام حسین (ع) شناخته میشود. ریشه این اصطلاح به واقعه تاریخی و معتبر «حدیث کساء» و نزول «آیه تطهیر» برمیگردد؛ زمانی که پیامبر اکرم (ص) خانواده پاک خود شامل حضرت علی، فاطمه، حسن و حسین (عليهم السلام) را زیر عبای خویش جمع کردند و آیه پاکی اهل بیت نازل شد. از آنجا که امام حسین (ع) از نظر سنی کوچکترین عضو این جمع بودند، به عنوان پنجمین و آخرین نفر وارد این پوشش شدند و به این لقب ملقب گشتند.
این واژه در ادبیات آیینی، اشعار مذهبی و باورهای شیعی جایگاه ویژهای دارد. جلوه عینی و مادی این مفهوم در فرهنگ عامه، نماد «پنجه دست» است که در ایام عزاداری محرم بر روی علمها و ادوات مذهبی دیده میشود و یادآور مظلومیت و عظمت پنجمین فرد از اصحاب کساء است.