یعنی چه
چرخه یا فرآیندی تکراری، بینتیجه و پوچ که در آن هر مرحله علت ایجاد مرحلهٔ بعدی است و در نهایت به نقطهٔ شروع باز میگردد؛ به طوری که رهایی از آن بدون مداخلهٔ عاملی خارجی ممکن نیست. در منطق و فلسفه، این اصطلاح به وابستگی متقابل دو امر به یکدیگر اشاره دارد، به گونهای که وجود هر کدام مشروط به وجود دیگری باشد (مانند مسئلهٔ تقدم مرغ یا تخممرغ).
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ «دَور» (به فتح دال و سکون واو) و «باطِل» (به کسر طاء) تشکیل شده است که با کسرهٔ اضافه به یکدیگر متصل میشوند.
در جدول
در طراحهای جدول کلمات متقاطع، این عبارت به عنوان پاسخ برای راهنماهایی همچون «چرخه پوچ»، «دایره خبیثه» یا «هرزگردی منطقی» به کار میرود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی از این اصطلاحات برای توصیف وضعیتهایی استفاده میشود که در آن یک مشکل، مشکلی دیگر را ایجاد میکند و خود آن مشکل جدید دوباره به تشدید وضعیت اول میانجامد.
به عربی
این اصطلاحات در متون فلسفی، منطقی و فقهی عربی برای تبیین محال بودن چرخه تلویحی یا پیشفرضهای باطل به کار میروند.
به فارسی
معادلهای فارسی و ترکیبات جایگزین برای این اصطلاح عبارتند از: دور معیوب، دایره خبیثه، تسلسل خبیثه، هرزگردی، پوچگردی و دور تباه.
جمعبندی و توضیح کامل دور باطل
اصطلاح «دور باطل» ریشه در منطق و فلسفه اسلامی (برهان دَور) دارد. واژهٔ «دَور» به معنای گشتن و چرخیدن است و «باطل» از ریشه (بطل) به معنای ضایع، بیهوده و هدر رفتن میآید. این ترکیب زمانی به کار میرود که یک سیستم یا زنجیرهای از اتفاقات، بدون رسیدن به هیچ نتیجهٔ مثبتی، مدام خود را بازتولید کند و به نقطهٔ آغازین بازگردد.
در فرهنگ نمادها، این مفهوم معمولاً با شکل «دایره» یا تصویر «اوروبوروس» (ماری که دم خود را میخورد) نمایش داده میشود که گویای تکرار ابدی و بیسرانجام است. اگرچه خودِ این ترکیب در قرآن نیامده، اما ریشهٔ باطل ۳۶ بار در تقابل با حق ذکر شده است؛ مانند آیه ۸۱ سوره اسراء (جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ) و آیه ۱۹۱ سوره آلعمران که نظام آفرینش را به دور از هرگونه بیهودگی میداند (رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا).