یعنی چه
«خیالی بخاری» (یا خیالی بخارایی) اسم خاص (اعلام) و متعلق به یکی از شاعران صوفیمسلک و غزلسرایان نامدار قرن نهم هجری در عهد تیموری است. وی از شاگردان خواجه عصمتالله بخاری و از نزدیکان الغبیگ تیموری بود که به خاطر نازکخیالیهای شاعرانهاش به «خیالی» تخلص میکرد. شعر معروف او با مطلع «ای تیر غمت را دل عشاق نشانه / جمعی به تو مشغول و تو غایب ز میانه» بسیار پرآوازه است و دانشمند بزرگ، شیخ بهایی، بر آن تخمیس سروده است.
تلفظ
این ترکیب وصفی-نسبتی در زبان فارسی به صورت [خَ / یا / لی / یِ / بُ / خا / ری] تلفظ میشود. کلمه اول دارای فتحه در حرف خاء و کلمه دوم دارای ضمه در حرف باء است.
در جدول
در طراحان جدولهای متقاطع، این عبارت به عنوان پاسخ برای راهنمای «شاعر قرن نهم»، «سرانجامِ شعرِ غایب ز میانه» یا «شاگرد عصمتالله بخاری» استفاده میشود و دقیقاً ۱۰ حرف دارد.
به انگلیسی
در متون شرقشناسی و تاریخ ادبیات ایران به زبان انگلیسی، نام این شاعر به صورتهای فوق لاتیننویسی میشود.
به عربی
در تذکرهها و منابع تاریخ اسلام و عرب، از او با عنوان خيالي البخاري یاد شده است.
به ترکی
در ادبیات عثمانی و ترکی به دلیل پیوندهای فرهنگی ماوراءالنهر، نام او به این صورت مکتوب شده است.
نماد چیست
خیالی بخاری در تاریخ ادبیات پارسی، نماد تجلی حضور پنهان خداوند در ارکان آفرینش و مفهوم «غیاب معشوق در عین حضور» به شمار میرود. همچنین به گواهی عبدالرحمان جامی در نفحاتالانس که میگوید «شعر او خالی از خیالی نیست»، وی نماد نازکخیالی، تصویرسازیهای ظریف و تخیل دقیق در غزلسرایی عهد تیموری است.
جمعبندی و توضیح کامل خیالی بخاری
مولانا احمد بن موسی خیالی بخاری یکی از چهرههای درخشان اما کمتر شناختهشده ادبیات عرفانی ایران در قرن نهم هجری است. او با تلفیق ذوق صوفیانه و مهارتهای کلامی توانست آثاری خلق کند که توجه بزرگان مابعد خود مانند شیخ بهایی را جلب نماید؛ به طوری که شاهکار او در وصف غیاب معشوق، هنوز هم در محافل ادبی زمزمه میشود.
نام وی از دو بخش عربی (خیال) و فارسی/سغدی (بخارا) تشکیل شده و یک اسم خاص به شمار میرود. بررسی ابعاد مختلف شعر و زندگی او نشان میدهد که اصطلاح «خیالی بخاری» در جدولهای کلمات متقاطع و پژوهشهای ادبی، یادآور ظرافتهای شاعرانه و سنت غزلسرایی ماوراءالنهر در عصر تیموری است.