یعنی چه
این عبارت یک ترکیب وصفی، عامیانه و کنایی در زبان فارسی است. به کسی اطلاق میشود که علاوه بر داشتن بخل شدید در مال و منال خود (خسیس)، هیچگونه سود، برکت، کمک یا بهرهای برای اطرافیان و جامعهاش ندارد (بیخیر) و چشم و دل گرسنه است.
تلفظ
تلفظ این عبارت به صورت [خَسِیس وَ بِی خَیْر] است که از دو واژهٔ عربی و فارسی ترکیب شده است.
در جدول
در حل جدولهای متقاطع، برای این نشانهگر معمولاً خودِ عبارت ۱۰ حرفی «خسیس و بی خیر» یا کنایههای رایجی چون نانکور و ناخنخشک مد نظر طراحان قرار میگیرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای توصیف چنین فردی از صفتهایی که نشاندهنده بخل شدید و عدم تمایل به بخشش هستند استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی واژه شحیح دقیقاً به معنای بخل شدیدی است که با حرص آمیخته شده و مانع از بروز هرگونه خیرخواهی میشود.
در قرآن
عین عبارت «خسیس و بی خیر» در متن قرآن نیامده است؛ اما این رذیلهٔ اخلاقی با مفهوم «شُحّ» (تنگنظری و بخل مفرط) و عبارت «مَنَّاعٍ لِلْخَیْر» (منعکنندهٔ نیکی) در آیه ۱۲ سوره قلم («مَنَّاعٍ لِلْخَیْرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ») و همچنین آیه ۳۷ سوره نساء کاملاً تطابق دارد.
جمعبندی و توضیح کامل خسیس و بی خیر
عبارت «خسیس و بی خیر» در فرهنگ و ادبیات عامیانه فارسی برای توصیف افرادی به کار میرود که شخصیت آنها آمیزهای از بخل شدید و بیخاصیتی است. این افراد نه تنها از مواهب و اموال خود برای آسایش خود و خانوادهشان بهره نمیبرند، بلکه دستِ بخشش و یاری رساندن به دیگران را نیز ندارند، به طوری که وجودشان هیچ ثمره، برکت یا سودی برای جامعه ندارد.
در ضربالمثلها و اصطلاحات اصیل فارسی، این مفهوم با تعابیری همچون «نانکور» یا «ناخنخشک» بازگو میشود که کنایه از مشتِ بسته و چشم و دلِ گرسنه است. در فرهنگ عامه، حیواناتی مانند موش که مال را انبار میکند و در تاریکی میجود، و در ادبیات جهان شخصیتهای داستانی معروفی مثل اسکروچ (سرود کریسمس دیکنس) یا هارپاگون (نمایشنامه خسیس مولیر) به عنوان نمادهای بارز این خصلت شناخته میشوند.
از دیدگاه اخلاقی و ریشههای قرآنی نیز این پدیده تحت عناوینی چون «شحّ» و «مناع لللخیر» نکوهش شده است؛ چرا که چنین افرادی نه تنها خود بخل میورزند، بلکه سدی در برابر جاری شدن خیر و نیکی در میان مردم و جامعه اسلامی میشوند.