یعنی چه
اصطلاح کنایهای «روی نداشتن» به معنای شرمنده بودن شدید، خجل بودن و نداشتن آبرو، توانایی اخلاقی یا جسارت لازم برای مواجهه با فردی دیگر است. این عبارت زمانی به کار میرود که فرد به دلیل انجام کاری اشتباه یا احساس گناه، توانایی نگریستن در چشمان طرف مقابل را در خود نمیبیند.
تلفظ
تلفظ صحیح این اصطلاح به صورت [rōy nadāštan] است که از دو واژهٔ «روی» (به معنای چهره و صورت) و «نداشتن» ترکیب شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ دقیق برای این مفهوم خودِ عبارت «روی نداشتن» است که ۹ حرف دارد. از معادلهای دیگر آن میتوان به خجالت یا شرمساری اشاره کرد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن این مفهوم کنایی اصطلاحات نزدیک به ساختار فارسی یا عبارات مربوط به شرمندگی به کار میروند.
به عربی
در زبان عربی علاوه بر واژههای قرآنی و فصیح مانند خجل و استحیاء، از تعبیر کنایی و مشابه «لیس له وجه» نیز استفاده میشود.
به فارسی
این اصطلاح کاملاً ریشه در زبان و فرهنگ فارسی دارد. واژهٔ «روی» از پارسی میانه (rōy) به معنای چهره گرفته شده است. در فرهنگ ایرانی، صورت و چهره محل تجلی آبرو، حیا و اعتبار اجتماعی فرد است؛ بنابراین ترکیب آن با فعل منفی «نداشتن» استعارهای است از دست رفتن این اعتبار یا توان مواجهه به دلیل شرمساری.
جمعبندی و توضیح کامل روی نداشتن
اصطلاح «روی نداشتن» یکی از کنایههای اصیل و پرکاربرد در زبان فارسی است که ریشه در پیوند عمیق میان مفهوم «چهره» و «آبرو» در فرهنگ ایرانی دارد. در روانشناسی فرهنگی ما، صورت یا همان «رو» جایگاه بروز شرم، حیا و اعتبار اجتماعی تلقی میشود و هنگامی که فردی توانایی یا جسارت اخلاقی لازم برای مواجهه با دیگری را ندارد، از این تعبیر استفاده میکند.
این عبارت در ادبیات کلاسیک و گفتار روزمره به عنوان نمادی از شرمساری شدید، احساس گناه و سرافکندگی ناشی از یک رفتار یا وفای به عهد نکردن به کار میرود. نقطهٔ مقابل این اصطلاح، صفاتی چون پررو بودن یا گستاخی است که نشاندهندهٔ بیتفاوتی به قضاوت اخلاقی دیگران است.