یعنی چه
حب نفس در لغت به معنای دوست داشتن خود یا خوددوستی است. این مفهوم در روانشناسی مدرن به پذیرش، احترام و مراقبت از خود (Self-love) اشاره دارد؛ اما در ادبیات عرفانی، فلسفه و اخلاق اسلامی، غالباً به غریزهٔ طبیعی صیانت از ذات و در مراتب منفی، به خودخواهی، عُجب و ترجیح دادن منافع شخصی بر دیگران تعبیر میشود.
تلفظ
این ترکیب از دو واژه با پسوند اضافه تشکیل شده و به صورت «حُبْبِ نَفْسْ» تلفظ میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به سیاق متن، برای جنبهٔ مثبت و روانی آن از Self-love و برای جنبههای منفی اخلاقی از Selfishness یا Egocentrism استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی معادل مستقیم ترکیب برای خوددوستی «حبّ الذات» است و برای اشاره به جنبهٔ افراطی و منفی آن از واژه «الأنانيّة» استفاده میکنند.
به ترکی
در ترکی استانبولی تعبیر «Kendini sevme» به معنای دوست داشتن خود و واژه وامگرفتهٔ «Egoizm» برای معنای منفی اخلاقی به کار میرود.
به فارسی
معادلهای فارسی این اصطلاح شامل خوددوستی و صیانت از ذات در ابعاد طبیعی و مثبت، و واژگانی چون خودخواهی، انانیت و خویشپرستی در ابعاد اخلاقی و منفی هستند. همخانوادههای بخش اول آن (حب) شامل محبوب، حبیب و محبت، و همخانوادههای بخش دوم (نفس) شامل نفوس، تنفس و نفسانی است.
در قرآن
ترکیب عینی «حب نفس» در قرآن نیامده است، اما مفاهیم همراستا با آن در دو جنبه مطرح شدهاند؛ یکی جنبهٔ فطری صیانت از ذات که در تقدم طلب مغفرت برای خود در ادعیه قرآنی (مانند رب اغفر لی ولوالدی) دیده میشود، و دیگری جنبهٔ منفی هویپرستی و بخل نفس که در آیاتی مانند «ونهى النفس عن الهوى» و «ومن يوق شح نفسه» مورد مذمت قرار گرفته است.
جمعبندی و توضیح کامل حب نفس
حب نفس مفهومی دوجانبه است که مرز باریکی میان یک نیاز فطری و یک رذیلهٔ اخلاقی ایجاد میکند. از یک سو، این اصطلاح بیانگر غریزهٔ طبیعی صیانت از ذات و تمایل انسان به بقا و کمال است که در روانشناسی مدرن تحت عنوان پذیرش و احترام به خود (Self-love) ستایش میشود. انسان برای رشد و محافظت از جان خود به این مرتبه از خوددوستی نیاز دارد.
از سوی دیگر، در تعالیم اخلاقی، عرفانی و اسلامی، افراط در این میل و تبدیل آن به محور اصلی زندگی، تحت عناوین خودخواهی، انانیت و عُجب بشدت نکوهش شده است. نماد این جنبهٔ منفی در اسطورهها «نارسیس» است که شیفتهٔ تصویر خود شد، در حالی که در روانشناسی مدرن، نمادِ مثبت آن آینهای است که بازتابدهندهٔ پذیرشِ خویشتن است.
در مجموع، تعادل در حب نفس مایهٔ سلامت روان و افراط در آن سرچشمهٔ بسیاری از گرفتاریهای اخلاقی و پایمال کردن حقوق دیگران است.