یعنی چه
این واژه در اصل صورت تغییریافته و عامیانهای از کلمه قرآنی «قِطمیر» (پوسته نازک روی هسته خرما) است. از آنجا که این پوسته نهایت بیارزشی و کم بودن را میرساند، در اصطلاح عامیانه و زبان ترکی آذربایجانی به عنوان صفت برای افراد بسیار خسیس، لئیم و ناخنخشک که هیچ خیری از آنها به دیگران نمیرسد، به کار میرود. همچنین در برخی روایات عامیانه، نام سگ اصحاب کهف را نیز قطمیر یا قیتمیر گفتهاند که نماد وفاداری است.
تلفظ
در گویش عامیانه فارسی و ترکی آذری، این واژه با مصوتهای مجهول یا متمایل به کسره و یاء ساکن به صورت «قیتمیر» (Qıtmır / Gheyt-mir) تلفظ میشود، در حالی که ریشه عربی آن «قِطْمِیر» (Ghit-meer) خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، در پاسخ به راهنماهایی همچون «پوسته هسته خرما»، «نام سگ اصحاب کهف» یا «فرد بسیار بخیل و خسیس»، کلمه ۶ حرفی «قیتمیر» یا صورت اصلی آن یعنی کلمه ۵ حرفی «قطمیر» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
برای ترجمه این واژه بسته به کاربرد آن، اگر منظور خساست شدید باشد از واژگانی چون Miserly یا Stingy استفاده میشود و اگر اشاره به معنای قرآنی و فیزیکی آن باشد، عبارت دقیق علمی آن ذکر میگردد.
به فارسی
در برگردان مستقیم به واژگان اصیل و رایج فارسی، میتوان کلماتی نظیر خسیس، ناخنخشک، پینافشان، لئیم، بخیل و تنگچشم را به عنوان برابرهای معنایی قیتمیر در نظر گرفت.
نماد چیست
این واژه از یک سو در ادبیات عامیانه و عرفانی نماد بخل شدید، امساک و بیارزشی مادی (در کنار نقیر و فتیل) است که به کمترین بهره دنیوی اشاره دارد. از سوی دیگر، به دلیل انتساب این نام به سگ اصحاب کهف در برخی قصص، میتواند نمادی از وفاداری، حقشناسی و ملازم صالحان بودن نیز تلقی شود.
جمعبندی و توضیح کامل قیتمیر
واژه «قیتمیر» نمونهای جالب از ورود یک واژه قرآنی و عربی («قِطمیر») به زبانهای بومی منطقه از جمله ترکی آذربایجانی و سپس رواج آن در اصطلاحات عامیانه فارسی است. این واژه در اصلِ معنای لغوی خود به پوسته بسیار نازک، سفید و شفافی اطلاق میشود که هسته خرما را احاطه کرده است؛ چیزی که در فرهنگ عرب نماد نهایت بیارزشی، ناچیزی و کم بودن است و حتی در آیه ۱۳ سوره فاطر نیز برای نشان دادن ناتوانی مطلق بتها به کار رفته است.
با این حال، در سیر تحول زبانی، این کلمه تغییر معنایی پیدا کرده است. از آنجا که قطمیر نشاندهنده کمترین و ناچیزترین شیء ممکن است، در اصطلاحات عامیانه به فردی که حتی به اندازه آن پوسته ناچیز هم خیری به دیگران نمیرساند و بخل مفرط دارد، «قیتمیر» یا «آدم قیتمیر» میگویند. این صفت امروزه مترادف با خساست شدید و ناخنخشکی است.
علاوه بر این بُعد معنایی، قیتمیر در ادبیات داستانی و مذهبی عامیانه به عنوان نام سگ اصحاب کهف نیز شناخته میشود. این چندگانگی معنایی باعث شده که واژه مذکور هم در ادبیات عرفانی به عنوان نماد تعلقات پست دنیوی به کار رود و هم در بازیهای فکری و جدول کلمات به عنوان یک لغت شش حرفی با اصالت قرآنی مطرح باشد.