یعنی چه
حجله ترحیم (یا حجله عزا) سازه و اتاقک کوچک، استوانهای یا مستطیلی شکل از جنس فلز یا چوب است که با چراغهای رنگی، آیینه، پارچههای مشکی و تصاویر فرد درگذشته تزیین میشود. این سازه را به مدت یک هفته در مکانهای پر رفتوآمد مانند جلوی در خانه متوفی، مسجد یا سر گذر قرار میدهند تا رهگذران را به فاتحهخوانی دعوت کنند.
تلفظ
این ترکیب از دو واژه تشکیل شده است: «حجله» که در مراجع لغوی به صورت حِجْلَة (با کسر ح و سکون ج) تلفظ میشود و «ترحیم» که به صورت تَرْحِیمْ (با فتح ت و سکون ر) ادا میگردد.
در جدول
در جدولهای متقاطع و شرح در متن، برای پرسشهایی با مفهوم «سازه یادبود مردگان» یا «حجله عزا»، عبارت «حجله ترحیم» به عنوان یک پاسخ اصیل ۹ حرفی کاربرد دارد.
به انگلیسی
از آنجا که این سازه یک پدیده کاملاً بومی و فرهنگی ایرانی است، معادل دقیق و یککلمهای در زبان انگلیسی ندارد و باید به صورت توصیفی به آن اشاره کرد.
به عربی
اگرچه ریشه هر دو واژه عربی است، اما این ساختار و سنت تزیین آن در فرهنگ عامه کشورهای عربی رایج نیست و این واژهها برگردانهای تعبیری آن هستند.
به فارسی
در زبان فارسی برای این پدیده از تعابیری همچون «حجله عزا»، «حجله ماتم»، «حجله فوت» و «حجله مرگ» استفاده میشود. واژه حجله در اصل عربی و به معنای اتاق عروس است اما ترکیب آن در این ساختار، معنایی سوگوارانه یافته است. همخانواده حجله واژه «حجال» و همخانوادههای ترحیم واژگان «رحم»، «رحمت»، «مرحوم» و «مسترحم» هستند. متضاد این واژه نیز «حجله عروسی» یا «حجله دامادی» است.
نماد چیست
این سازه در فرهنگ عامه ایرانی اصالتاً نمادی از «جوانی و ناکامی» است. این رسم برای جوانان مجردی برپا میشد که پیش از رفتن به حجله عروسی از دنیا رفته بودند تا نشاندهنده حسرت بازماندگان باشد؛ هرچند امروزه گاهی به صورت عمومی برای سایر متوفیان نیز استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل حجله ترحیم
حجله ترحیم یکی از نمادهای اصیل و سنتی در آیینهای سوگواری فرهنگ ایرانی است. این سازه که ترکیبی از واژگان عربی با کارکردی کاملاً بومی است، در اصل برای گرامیداشت یاد جوانانی که پیش از ازدواج و رفتن به حجله عروسی دار فانی را وداع گفتهاند، برپا میشود تا حسرت و آرزوهای بربادرفته آنان را به تصویر بکشد.
ساختار این اتاقک کوچک با نمادهایی چون آیینه، چراغهای رنگی و پارچههای سیاه تزیین میشود و معمولاً به مدت یک هفته در معابر عمومی و پر رفتوآمد قرار میگیرد. هدف از این کار علاوه بر تسلی خاطر بازماندگان، جلب توجه رهگذران و دعوت آنان به قرائت فاتحه و طلب آمرزش برای فرد درگذشته است.