یعنی چه
«گز کن» فعل امر از مصدر «گز کردن» است. واژهٔ «گز» در اصل یک واحد اندازهگیری قدیمی برای طول در ایران (حدود ۹۵ تا ۱۰۴ سانتیمتر) بوده است. از این رو، این واژه در معنای حقیقی به چمِ «متراژ کن، اندازه بگیر یا بپیمای» است. در وجهی دیگر و در اصطلاح عامیانه، عبارتهایی مانند «خیابان گز کردن» کنایه از بیهوده و بیهدف راه رفتن است که در این حالت معنای «پرسه بزن» میدهد.
در جدول
در جدولهای متقاطع، در پاسخ به راهنمای «اندازه بگیر» یا «ذرع کن»، کلمه ۴ حرفی «گز کن» به کار میرود.
به انگلیسی
برای مفهوم اندازهگیری از Measure و برای مفهوم کنایی (قدم زدن و پرسه زدن) از واژههای Pace و Step استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی فعل امر «قِس» برای سنجش و اندازه گرفتن و «اذْرع» برای پیمایش به کار میرود.
به ترکی
در زبان ترکی واژه Ölç به معنای مطلقِ اندازه گرفتن است و Arşınla مستقیماً به معنای پیمودن طول با واحد ارشین (گز) است.
به فارسی
واژهٔ «گز کن» کاملاً ریشه در زبانهای ایرانی باستان و پارسی میانه (پهلوی) دارد. از واژگان همخانواده و جایگزین اصیل آن در زبان فارسی میتوان به «بپیمای»، «اندازه بگیر» و «سنجش کن» اشاره کرد که نشاندهنده قدمت این فعل در فرهنگ زبانی ایران است.
نماد چیست
این واژه در فرهنگ عامه و ضربالمثلها، نماد سنجشگری، تدبیر و دوراندیشی پیش از اقدام است؛ همانطور که در ضربالمثل معروف دهخدا آمده است: «صد بار گز کن، یکبار پاره کن». در کاربرد مدرن و کنایی نیز، نماد وقتگذرانی، پیادهروی بیهدف یا همان پرسه زدن در خیابانهاست.
جمعبندی و توضیح کامل گز کن
واژهٔ «گز کن» فعل امر از مصدر «گز کردن» است که ریشهای کهن در زبان فارسی دارد. «گز» در اصل یک واحد رسمی و قدیمی برای اندازهگیری طول در ایران بوده که مسافتی نزدیک به یک متر را شامل میشده است. بنابراین معنای نخست و واژگانی این عبارت، دستور به اندازهگیری، متراژ کردن یا پیمودن مسافت است.
در فرهنگ عامیانه و زبان کنایی امروز، این واژه تغییر کاربری داده و عبارت «خیابان گز کردن» یا «کوچه گز کردن» به معنای راه رفتنهای طولانی، بیهدف و پرسه زدن به کار میرود. همچنین این واژه در ادبیات امثال و حکم ایران جایگاه ویژهای دارد و ضربالمثل مکتوب «صد بار گز کن، یکبار پاره کن» نشانگر دعوت به تفکر، سنجش و عاقبتاندیشی پیش از انجام کارهای برگشتناپذیر است.