یعنی چه
این عبارت یک ترکیب اضافه استعاری یا تشبیهی از دیباچه گلستان سعدی است. در لغتنامهها و شروح گلستان برای آن دو معنی عمده ذکر کردهاند: نخست، تکه نی کوچکی که در قدیم نامهها، ادعیه یا احادیث را برای امنیت درون آن قرار میدادند و در گریبان (جیب) پنهان میکردند. دوم، نیشکر پوستکنده که به عنوان شیرینی در جیب میگذاشتند و میمکیدند. با توجه به ادامه شعر سعدی که میگوید «همچون شکر میخورند»، معنی دوم یا تصحیح آن به خرمای خشک تناسب بیشتری با متن دارد.
تلفظ
این عبارت به صورت ترکیب اضافه خوانده میشود: قَصَب (به فتح قاف و صاد) + الـ + جَیْب (به فتح جیم و سکون یاء) + حدیث (به فتح حاء).
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این عبارت دقیقاً «قصب الجیب حدیث» با ۱۲ حرف یا کنایه از سخن شیرین و نی حامل نامه است.
به انگلیسی
با توجه به دو تفسیر مختلف از این واژه، در زبان انگلیسی میتوان آن را به لوله محافظ نامه (Scroll-tube) یا نیشکر (Sugarcane) در ترکیب با کلام تشبیه کرد.
به عربی
این ترکیب خود از واژههای عربی ساخته شده است اما در نحو عربی اصیل کاربرد ندارد و پرداخته منشیان فارسیزبان است.
به فارسی
معادلهای فارسی این ترکیب اصطلاحی شامل «نینامه بر»، «حرزِ گریبان» و در صورت خوانش دوم «نیشکر مَص» یا «شکرِ گفتار» است.
نماد چیست
در ادبیات قدمایی و سنتی، این عبارت نمادی از کلام نغز و شیرین است که مانند شکر خواهان دارد و همچنین به راززدایی و حفاظت از پیامهای مهم و محرمانه اشاره دارد.
جمعبندی و توضیح کامل قصب الجیب حدیث
عبارت «قصبالجیب حدیث» یکی از ترکیبات کنایی، استعاری و پرمناقشه در ادبیات فارسی است که سعدی شیرازی در دیباچه گلستان آن را به کار برده است. این اصطلاح از دو واژه عربی «قصب» به معنی نی و «جیب» به معنی گریبان تشکیل شده و در کل به محفظهای نیین و کوچک اشاره دارد که در گذشته برای پنهان کردن و حمل امن نامهها یا احادیث در یقه پیراهن استفاده میشده است.
با این حال، به دلیل خلاقیت ادبی سعدی و آوردن عبارت «که همچون شکر میخورند» در ادامه آن، بسیاری از شارحان بزرگ گلستان مانند علامه قزوینی و مجتبی مینوی معتقدند که این واژه احتمالاً دچار تصحیف (غلط نسخهبرداری) شده و اصل آن «قَسْب و جَنیب» (به معنی دو نوع خرمای مرغوب) یا اشاره به نوعی نیشکر پوستکنده بوده است تا با مفهوم خوردن و شیرینی شکر تناسب کامل داشته باشد.
در مجموع، این عبارت امروزه به عنوان نمونهای عالی از آرایههای ادبی قدمایی شناخته میشود که هم ارزش دانشنامهای در شناخت ابزارهای ارتباطی قدیمی (نینامهبر) دارد و هم زیبایی سخن و حلاوت گفتار را در متون کلاسیک به تصویر میکشد.