یعنی چه
این واژه از ریشه عربی «دحَض» به معنی لغزیدن و سقوط کردن گرفته شده است و با توجه به حرکت حرف «ح» دو معنای اساسی دارد: ۱. مُدْحَض (به فتح ح - اسم مفعول) به معنی مغلوب، شکستخورده (بهویژه در قرعهکشی)، باطلشده و از بین رفته. ۲. مُدْحِض (به کسر ح - اسم فاعل) به معنی باطلکننده، از بین برنده حجت و دلیل، و لغزاننده (چیزی که باعث لیز خوردن پا میشود).
تلفظ
این واژه بر وزن اسم فاعل و اسم مفعول از باب افعال تلفظ میشود؛ مِیم مضموم، دال ساکن، حاء مفتوح یا مکسور، و ضاد آخر: (مُدْحَض / مُدْحِض).
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی نظیر مغلوب، باطل، زایل و مقروع به عنوان هممعنی این واژه شناخته میشوند.
به انگلیسی
برای حالت مفعولی کلماتی مانند Defeated یا Invalidated و برای حالت فاعلی واژههایی چون Refuter یا Annuller به کار میروند.
به عربی
در زبان عربی این واژه برآمده از ریشه ثلاثی مجرد «دحض» است و در متون به معنی مغلوب یا ابطالکننده به کار میرود.
در قرآن
این ریشه ۴ بار در قرآن کریم به کار رفته است. بارزترین آنها آیه ۱۴۱ سوره صافات است: «فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ» که به داستان قرعهکشی در کشتی و مغلوب شدن حضرت یونس (ع) اشاره دارد. همچنین شکل فاعلی آن به صورت فعل در آیه ۵ سوره غافر («لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ») به معنی تلاش برای از بین بردن و ساقط کردن حق به وسیله باطل آمده است.
جمعبندی و توضیح کامل مدحض
واژه عربی «مدحض» یکی از تعابیر دقیق در ادبیات و تفاسیر قرآنی است که ریشه در مفهوم لغزش، لیز خوردن و سقوط دارد. این کلمه با دو خوانشِ فاعلی و مفعولی، مفاهیم عمیقی را منتقل میکند؛ در وجه مفعولی (مُدْحَض) به کسی اشاره دارد که در یک آزمون، چالش یا قرعهکشیِ سرنوشتساز ظاهراً مغلوب شده و نامش برای مواجهه با سختی بیرون آمده است، همانطور که در سرگذشت حضرت یونس (ع) روایت میشود.
در وجه فاعلی (مُدْحِض)، این واژه نماد و استعارهای از ابطال، سستی و لغزان بودن استدلالهای نادرست است؛ یعنی تلاشهایی که جبهه باطل برای لغزاندن پای حقیقت و از بین بردن براهین محکم به کار میبندد اما در نهایت خود به سقوط میانجامد. در مجموع، این واژه تسلیمِ تقدیر شدن در آزمونهای ظاهری و در عین حال، بیاعتباری حجتهای باطل را ترسیم میکند.