یعنی چه
اصحاب قلیب در اصطلاح تاریخ اسلام به کشتهشدگان و رهبران مشرکان مکه (نظیر ابوجهل، عتبه و شیبه) گفته میشود که در نبرد بدر به دست مسلمانان به هلاکت رسیدند. به دلیل فراوانی کشتهها و سختی دفن جداگانه، پیکر آنها درون یکی از چاههای کهنه، متروکه و سنگچیننشده منطقه بدر (قلیب) انداخته شد. این ماجرا در ادبیات دینی به عنوان نماد عاقبت شوم تکبر و همچنین مسئله سماع موتی (شنوایی مردگان) شناخته میشود.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب اضافی به صورت «اَصحابِ قَلیب» (As-hābe Qalīb) است. واژه اصحاب جمع صاحب به معنی یاران یا ملازمان، و قَلیب بر وزن فعیل به معنی چاه حفر شدهای است که دهانه آن دیوارکشی نشده باشد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنماهایی همچون «کشتگان مشرک جنگ بدر»، «سران مکه در چاه بدر» یا «مشرکان مدفون در چاه»، عبارت ۹ حرفی «اصحاب قلیب» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در متون تاریخی و ترجمههای انگلیسی تاریخ اسلام، برای اشاره به این گروه از اصطلاحات فوق استفاده میشود.
به عربی
این ترکیب ریشه کاملاً عربی دارد و در منابع روایی و تاریخی فریقین به همین صورت به کار رفته است.
به فارسی
در برگردان دقیق فارسی، این عبارت به معنای «خداوندان چاه» یا «یاران چاه متروکه» است که اشاره به سران قریش دارد که پس از شکست در جنگ بدر، جسدشان مایه عبرت تاریخ شد و در چاه افکنده شدند.
در قرآن
عین عبارتِ «اصحاب قلیب» در متن قرآن نیامده است؛ اما مفسران بزرگ نزول آیه ۳۴ سوره محمد (ص) را در حق این افراد میدانند: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ» (کسانی که کافر شدند و مردم را از راه خدا بازداشتند، سپس در حال کفر مردند، خدا هرگز آنها را نخواهد بخشید). همچنین فرجام اسفبار آنها در آیات دیگری مانند آیه ۵۰ سوره انفال تصویر شده است.
جمعبندی و توضیح کامل اصحاب قلیب
اصطلاح «اصحاب قلیب» یک تعبیر تاریخی-مذهبی با ریشه عربی است که وارد زبان و ادبیات فارسی شده است. این عبارت به سران و جنگجویان مشرک مکه مانند ابوجهل، عتبه و شیبه اشاره دارد که در جریان جنگ بدر در سال دوم هجری به دست مسلمانان کشته شدند. به دلیل شرایط سخت جنگی و بوی بد پیکرها، مسلمانان چاه کهنه و متروکهای را در منطقه بدر یافتند و اجساد این مشرکان را درون آن انداختند که از همین رو به «یاران چاه» معروف شدند.
در فرهنگ و کلام اسلامی، این واژه نماد عاقبت شوم سرکشی، کفر و تکبر در برابر حق است. همچنین این ماجرا پیوند عمیقی با مسئله عقیدتی «سماع موتی» (شنوایی مردگان) دارد؛ چرا که بر اساس روایات معتبر، پیامبر اسلام (ص) پس از انداختن پیکر مشرکان در چاه، بر لبه آن ایستاد و آنها را با نام خود و پدرانشان صدا زد و فرمود: «آیا شما نیز آنچه را پروردگارتان وعده داده بود به حق یافتید؟» و در پاسخ به تعجب یارانش تاکید کرد که آنها اکنون از شما شنواترند، هرچند توان پاسخگویی ندارند.