یعنی چه
در زبان فارسی و اشعار حافظ، حیلهگر به کسی گفته میشود که با نیرنگ، تزویر و نقشهکشی دیگران را گمراه میکند. این مفهوم در شعر حافظ به دو صورت تجلی مییابد؛ یکی در قامت زاهدان و صوفیان ریاکار که دین را وسیله فریب مردم قرار میدهند، و دیگری در قامت معشوق زیرک و عیار که با عشوهگری دل عاشق را میرباید.
تلفظ
این ترکیب از واژه عربی «حیله» (به کسر ح و فتح ی) به همراه پسوند فاعلی فارسی «گر» ساخت شده است و در مجموع به صورت [حیلهگر] خوانده میشود.
در جدول
در معماها و جداول کلمات متقاطع، اگر به دنبال اصطلاحات مترادف حیلهگر در شعر حافظ باشید، واژگانی چون ریاکار، طرار، عیار و نقشباز از پاسخهای اصلی به شمار میروند.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم حیلهگری و فریبکاری در زبان انگلیسی، صفتهای متنوعی به کار میرود که بسته به میزان زیرکی یا منفی بودن بار معنایی انتخاب میشوند.
در قرآن
خود کلمه ترکیبی «حیلهگر» در قرآن وجود ندارد؛ اما ریشه آن یعنی «حِیلَة» به معنی چارهجویی و توانایی در آیه ۹۸ سوره نساء به کار رفته است. همچنین صفت «خادِع» به معنی فریبکار و حیلهگر در آیه ۱۴۲ سوره نساء برای توصیف رفتار منافقان استفاده شده است.
نماد چیست
در جهانبینی و اشعار خواجه حافظ شیرازی، حیلهگری نماد بارز شخصیتهایی چون «زاهد خودبین»، «محتسب»، «واعظ» و «صوفی دلقپوش» است. این افراد در ظاهر و بر بلندای منبر ادعای دینداری دارند، اما در خلوت خود به حیله، ریا و تزویر دست میزنند.
جمعبندی و توضیح کامل حیله گر حافظ
ترکیب «حیلهگر حافظ» در لغتنامهها به عنوان یک اصطلاح واحد ثبت نشده است، بلکه نشاندهنده نگاه حافظ به مفهوم فریبکاری و خدعهبازی در جامعه زمان خود است. حافظ لسانالغیب، با تیزبینی خاص خود، واژگانی چون ریاکار، زرقفروش، طرار و نقشباز را به کار میبرد تا چهره واقعی کسانی را که از دین و مذهب یا از احساسات دیگران سوءاستفاده میکنند، افشا کند.
واژه حیله که ریشهای عربی دارد در کنار پسوند فارسی «گر»، ابزاری ساختاری برای بیان نمادین تزویرِ واعظان و صوفیان دروغین است. حافظ در برابر این حیلهگری، مفهوم «رندی» و یکرنگی را قرار میدهد و همواره انسانها را به دوری از خرقه سالوس و تزویر دعوت میکند.