برهان یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل برهان

واژه برهان یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم در حوزه منطق، فلسفه و معارف دینی است. این کلمه در اصل به معنای جداکننده حق از باطل و دلیلی است که به قدری روشن و درخشان است که جایی برای شک و گمان باقی نمی‌گذارد. در اصطلاح منطقی، برهان عالی‌ترین شکل قیاس است که از مقدمات کاملاً یقینی تشکیل شده و نتیجه‌ای قطعی و غیرقابل‌انکار به دست می‌دهد.

این واژه در قرآن کریم نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و دقیقاً ۸ بار به صورت مفرد به کار رفته است. در آیات الهی، برهان به معنای معجزه، وحی، حجت آشکار خداوند و دلیل قطعی بر حقانیت فرستادگان الهی تجلی یافته است؛ مانند آیه ۱۷۴ سوره نساء که به آمدن برهانی از سوی پروردگار برای مردم اشاره می‌کند.

از نظر ریشه‌شناسی، برهان اصالتی عربی دارد و با مفاهیمی همچون سپیدی، روشنایی و عریان شدن حقیقت پیوند خورده است. در فرهنگ کنایی و نمادین، این واژه نماد نور عقلانیت، خرد ناب و ترازوهای سنجش حقیقت در برابر تاریکی‌های سفسطه، مغالطه و شبهه به شمار می‌رود.