یعنی چه
این واژه دو معنای اصلی دارد؛ در متون کهن به معنی گیاه خوراکی «جرجیر» یا همان «ترهتیزک» (شاهی) است. در زبان عامیانه و روزمره نیز از ترکیب واژهٔ «کک» (حشره جهنده) و ضمیر «ـش» ساخته شده که بیشتر در اصطلاح کنایی «ککش هم نمیگزد» به کار میرود.
ریشه
در لغتنامههای معتبر مانند دهخدا ذکر شده که این کلمه یک نام فارسی قدیمی و اصیل برای واژهشناسی گیاهی است. ریشه دقیق و قطعی آن در زبانهای پیشا-اسلامی نامشخص است اما صورتهای مکتوب تاریخی آن اصالت فارسی آن را تایید میکند.
تلفظ
در نقش نام گیاه به صورت «کِکِش» (Kikesh) یا «کَکِش» و در حالت ترکیب ضمیری حشره به صورت «کَکَش» (Kakash) تلفظ میگردد.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، واژه ۳ حرفی «ککش» یا «ککژ» به عنوان پاسخ برای طراحانی که نام قدیمی گیاه جرجیر یا ترهتیزک را میخواهند استفاده میشود.
به انگلیسی
معادل انگلیسی واژه بسته به کاربرد مدنظر تفاوت دارد؛ برای گیاه از Arugula و برای حشره از Flea استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی مستند این واژه شامل ترهتیزک، شاهی و صورتهای دیگر قدیمی آن مانند ککژ و کیکیژ است.
جمعبندی و توضیح کامل ککش
واژه «ککش» یک کلمه اصیل و کهن در زبان فارسی است که با وجود سادگی، دو رویه کاملاً متفاوت زبانی را پوشش میدهد. در رویه اول که ریشه در متون کهن گیاهشناسی دارد، این واژه نام دیگری برای گیاه جرجیر، روکا یا همان ترهتیزک (شاهی) خودمان است و در نسخههای خطی گاهی به صورت ککژ نیز ثبت شده است.
در رویه دوم که امروزه در زبان عامیانه شیوع بسیار بیشتری دارد، این واژه از ترکیب کلمه «کک» (حشره) و ضمیر متصل «ش» ساخته شده است. این ساختار در فرهنگ عامه پایه ساخت اصطلاح معروف «ککش هم نمیگزد» است که نمادی از خونسردی مفرط، بیتفاوتی مطلق و بیخیالی فرد در مواجهه با مشکلات یا اعتراضات دیگران محسوب میشود.