یعنی چه
هجرس واژهای کهن، اصالتاً عربی و چندمعنایی است که در متون قدیمی لغت به جانورانی چون بچهٔ روباه، میمون (قرد) یا خرس اطلاق شده است. این کلمه همچنین به هر جانور کوچک و شبگرد که جثهاش بین روباه و موش باشد اشاره دارد و در معنای مجاز و استعاری، برای توصیف انسان ناکس، لئیم و فرومایه و یا سختی و شداید روزگار به کار میرود.
تلفظ
این واژه در منابع لغوی به صورت هِجْرِس (با کسر هاء و راء) و در برخی گویشها و متون به صورت هَجْرَس (با فتح هاء و راء) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به راهنمای «بچه روباه»، «میمون در متون کهن» یا «انسان لئیم و فرومایه» واژهٔ چهار حرفی «هجرس» است.
به انگلیسی
معادلهای انگلیسی دقیق این واژه بر اساس بافت معنایی شامل Fox cub برای بچه روباه و Monkey برای میمون است.
به فارسی
برگردان و معادلهای مستقیم این واژه در زبان فارسی شامل واژگانی چون روباهبچه، کپی (میمون)، خرس، ناکس، پست و لئیم است.
در قرآن
واژهٔ هجرس هیچگونه کاربرد مستقیم یا غیرمستقیمی در آیات قرآن کریم ندارد و از کلمات قرآنی محسوب نمیشود.
نماد چیست
در فرهنگ و مَثَلهای عربی، هجرس نماد بزدلی و ترس شدید است؛ بهطوری که عبارت «أجبن من هجرس» (ترسوتر از هجرس) شهرت دارد، زیرا میگفتند این جانور از ترس حمله گرگ شبها با سنگ میخوابد. همچنین در ادبیات کنایی، نماد حیلهگری روباهصفتانه و فرومایگی انسانی است.
جمعبندی و توضیح کامل هجرس
واژهٔ «هجرس» یک اسم جنس کهن و وامگرفته از زبان عربی است که به کتابهای لغت کلاسیک فارسی مانند لغتنامه دهخدا راه یافته است. این واژه از نظر معنایی دامنهٔ گوناگونی را شامل میشود؛ در وهلهٔ اول به معنای بچهٔ روباه یا خودِ روباه است، اما در لهجهها و متون قدیمیتر به میمون و خرس نیز اطلاق شده است.
علاوه بر کاربرد جانورشناسی برای توصیف حیوانات کوچک و شبگرد، هجرس کاربردی استعاری نیز دارد. در ادبیات منظوم و منثور، این کلمه برای تحقیر و به معنای انسان ناکس، پست و لئیم استفاده میشود و در ضربالمثلها به عنوان مظهر و نماد ترس فراوان و بزدلی مفرط شناخته میشود.
بنابراین هجرس واژهای اصیل یا رایج در زبان فارسیِ امروز نیست، بلکه یک لغت ادبی و کهن عربی است که به دلیل ساختار چهار حرفی و معنای خاص خود، امروزه بیشتر در معماها، جدولهای کلمات متقاطع و متون تصحیحشدهٔ قدیمی به چشم میخورد.