یعنی چه
آدم متعصب به فردی گفته میشود که بدون تکیه بر منطق، عقل و واقعیتها، و صرفاً از روی احساسات، کورکورانه از یک عقیده، نژاد، حزب یا شخص طرفداری یا دشمنی کند و در برابر پذیرش حق و دیدگاههای مخالف، انعطافناپذیر باشد.
تلفظ
ترکیب وصفی شامل «آدَم» (با فتحه دال) و «مُتَعَصِّب» (با ضمه میم، فتحه تاء و عین، و کسره و تشدید صاد).
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، برای این مفهوم عباراتی چون خشکاندیش، فناتیک، جزماندیش و قشریمسلک نیز به کار میرود.
به انگلیسی
واژههای Dogmatic (جزماندیش) و Narrow-minded (کوتهفکر) نیز از معادلهای نزدیک این مفهوم هستند.
به عربی
این واژه در زبان عربی از ریشه «ع ص ب» و باب تفعل است.
در قرآن
کلمهٔ دقیق «متعصب» در متن قرآن نیامده است، اما مفهوم آن تحت عنوان واژهٔ «حَمِیَّة» (از ریشه حَمِیَ به معنی داغ شدن و برافروختن از روی خشم و غرور) مطرح شده است. در آیه ۲۶ سوره فتح به «حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ» (تعصب شدیدِ جاهلیت) اشاره شده و قرآن پافشاری بر عقاید نیاکان بدون بهکارگیری عقل را سد راه ایمان میداند.
نماد چیست
در مفاهیم نمادین و روانشناختی، آدم متعصب با «دیوار یا حصار سنگی» به نشانه انسداد فکری و عدم ورود اندیشه جدید، و همچنین «چشمبند» به نشانه کسی که آگاهانه خود را از دیدن و شنیدن حقیقت محروم میکند، تصویر میشود. در ادبیات نیز گاهی با آتش (افراط و سوختن عقلانیت) استعاره میشود.
جمعبندی و توضیح کامل آدم متعصب
آدم متعصب به کسی اطلاق میشود که پیوند فکری و احساسی عمیق و غیرمنطقی با یک باور، گروه یا آیین دارد؛ به طوری که این وابستگی مانع از دیدن حقایق و شنیدن استدلالهای مخالف میشود. ریشه این واژه به عصب و عصبیت بازمیگردد که نشاندهنده گره خوردن شدید عقیده با تار و پود وجودی فرد است، هرچند که در زبان عامیانه گاهی به اشتباه با وفاداری و غیرت مثبت همپوشانی پیدا میکند.
از منظر روانشناسی و جامعهشناسی، تعصب کورکورانه بزرگترین مانع در برابر رشد فکری، حقپذیری و صلح اجتماعی است. در فرهنگهای مختلف و متون دینی مانند قرآن، این حالت روحی با تعابیر تندی نظیر حمیت جاهلیت و جهل گروهی نکوهش شده و به عنوان عاملی برای انسداد عقلانیت معرفی گردیده است.
در دنیای امروز و معادلهای بینالمللی، مفاهیمی چون فناتیسم و بیگوتی دقیقاً منعکسکننده ویژگیهای یک فرد متعصب هستند که با رفتارهای جزماندیشانه، قضاوتگر و دگرستیز، مرزهای رواداری و بردباری را در جامعه از بین میبرد.