یعنی چه
ماده سرطانی به هر نوع عامل شیمیایی، فیزیکی (مانند پرتوهای فرابنفش و رادیواکتیو) یا زیستی (مانند برخی ویروسها) گفته میشود که با آسیب رساندن به ساختار ژنتیکی و DNA سلولها، فرآیند تکثیر آنها را مختل کرده و منجر به پیدایش یا پیشرفت بیماری سرطان در موجودات زنده میشود. این واژه در زبان عامیانه گاهی به خودِ بافت یا سلول سرطانی نیز اطلاق میگردد.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت [mādde-ye saratānī] است؛ واژه «ماده» با تشدید روی حرف دال و «سرطانی» با فتحه روی حروف سین و راء خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند «سرطانزا»، «کارسینوژن» یا «مسرطن» به عنوان پاسخهای جایگزین برای مواد آسیبرسان و عامل سرطان شناخته میشوند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به عامل ایجادکننده سرطان از واژه Carcinogen و برای توصیف بافت یا سلولهای درگیر بیماری از صفت Cancerous استفاده میکنند.
به عربی
در متون پزشکی و علمی زبان عربی، تعابیری نظیر «مادة مسرطنة» دقیقترین برگردان برای مواد سرطانزا هستند.
به فارسی
معادل سره و اصیل فارسی برای سرطان واژه «چنگار» است؛ بنابراین برگردان دقیق فارسی این ترکیب «ماده چنگارزا» یا همان «ماده سرطانزا» مکتوب میشود.
نماد چیست
در استانداردهای جهانی ایمنی و بهداشت (GHS)، نماد مواد سرطانزا و خطرات مزمن سلامتی به صورت یک سیلوئت سیاه از بالاتنه انسان نشان داده میشود که ستارهای سفید و در حال انفجار روی سینه آن قرار دارد. همچنین در نمادشناسی کهن، صورت فلکی خرچنگ نماد این بیماری است.
جمعبندی و توضیح کامل ماده سرطانی
ترکیب «ماده سرطانی» در زبان فارسی معمولاً در دو مفهوم مجزا به کار میرود؛ در اصطلاح دقیق علمی و پزشکی، منظور از آن مواد سرطانزا یا کارسینوژنها هستند که شامل عوامل شیمیایی، فیزیکی و زیستی بیرونی میشوند و توانایی تخریب DNA سلولی را دارند. در کاربردهای عمومی و گاه غیردقیق نیز، ممکن است به هر نوع بافت، سلول یا تومور بدخیم درون بدن اشاره داشته باشد.
ریشه واژه سرطان به معنای خرچنگ است که به دلیل شباهت تومورها و رگهای اطراف آن به چنگالهای خرچنگ نامگذاری شده و در فارسی میانه به آن چنگار میگفتند. شناخت این مواد و دوری از آنها، از اصول اولیه پیشگیری در بهداشت مدرن محسوب میشود.