یعنی چه
اصحاب عقبه در اصطلاح تاریخ اسلام به دو گروه متفاوت اطلاق میشود؛ نخست، گروهی از اهل مدینه که پیش از هجرت در منطقه عقبه با پیامبر (ص) بیعت کردند (بیعت عقبه). دوم و مشهورتر، گروهی از منافقان که در جریان بازگشت از جنگ تبوک یا حجةالوداع، در گردنهای کوهستانی قصد داشتند با رماندن شتر پیامبر، ایشان را ترور کنند که این توطئه ناکام ماند.
تلفظ
واژه «اصحاب» با فتح الف و سکون صاد و «عقبه» با فتح عین و قاف و فتح یا سکون باء تلفظ میشود.
در جدول
در مسابقات و جداول شرح در متن، پاسخ این اصطلاح تاریخی بسته به تعداد حروف، خود واژه «اصحاب عقبه» یا عباراتی چون «منافقان تبوک» و «انصار» است.
به انگلیسی
در متون انگلیسی اسلامی برای بیعتکنندگان از واژه Companions یا Participants و برای سوءقصدکنندگان از Conspirators استفاده میشود.
به عربی
در منابع مکتوب و اصیل عربی و تاریخ اسلام، این ترکیب به صورت «أصحاب العقبة» به کار میرود.
به ترکی
در مراجع ترکی استانبولی برای اشاره به این بخش از تاریخ صدر اسلام از این اصطلاحات استفاده میشود.
در قرآن
عبارت ترکیبی «اصحاب عقبه» عیناً در قرآن نیامده است؛ اما واژه «عقبه» به معنای گذرگاه سخت در سوره بلد ذکر شده و مفسران نزول آیات ۶۴، ۶۵ و به ویژه آیه ۷۴ سوره توبه را که میفرماید «و به آنچه دست نیافتند اهتمام ورزیدند»، در توصیف نقشه شوم منافقان در ترور نافرجام پیامبر در عقبه میدانند.
جمعبندی و توضیح کامل اصحاب عقبه
اصطلاح «اصحاب عقبه» از ترکیب دو واژه اصحاب (یاران و همراهان) و عقبه (گردنه و مسیر سخت کوهستانی) شکل گرفته است و در تاریخ اسلام به عنوان یک واژه دوپلو شناخته میشود. در کاربرد اول و مثبت آن، به نخستین مسلمانان اهل یثرب (مدینه) اشاره دارد که در فضایی مخفیانه در مکه با پیامبر بیعت کردند و بستر ساز هجرت بزرگ شدند.
در کاربرد دوم و مشهورتر در کتب کلامی و تفسیری، این واژه نماد نفاق پیچیده و خیانت داخلی است. این کاربرد به ماجرای توطئه گروهی از منافقان در تاریکی شب اشاره دارد که قصد داشتند در یک گردنه کوهستانی، مرکب پیامبر اسلام را برمانند و ایشان را به شهادت برسانند؛ توطئهای که با هوشیاری پیامبر و افشای چهره منافقان توسط وحی، نافرجام ماند.