مزخرف در قدیم یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل مزخرف در قدیم

واژه «مزخرف» یکی از جذاب‌ترین نمونه‌های سیر تحول و تطور معنایی در زبان فارسی است. این کلمه که اسم مفعول از ریشه عربی «زخرف» (به معنی طلا و زیور) است، در متون کهن و زبان کلاسیک به معنای چیزی بود که به زیباترین شکل ممکن آراسته، تزیین یا زراندود شده باشد. حتی در قرآن کریم نیز ریشه آن بارها به معنای طلا، تجملات و آراستگی ظاهری زمین و خانه به کار رفته است.

تغییر معنایی این کلمه از یک مفهوم مثبت (زیبا و آراسته) به یک مفهوم منفی (بی‌ارزش و چرند) از کاربرد استعاری آن در مورد سخنان باطل آغاز شد. در گذشته به سخنی که پایه‌ای در حقیقت نداشت اما با کلمات زیبا و فریبنده آرایش شده بود تا شنونده را گمراه کند، «زخرف القول» یا سخن مزخرف می‌گفتند. به مرور زمان، بخش «آراستگی ظاهری» از ذهن زبانی مردم پاک شد و فقط مفهوم «باطل، پوچ و بی‌ارزش بودن» آن باقی ماند تا جایی که امروزه به کلام یا شیء کاملاً بیهوده و جفنگ، مزخرف می‌گویند.

بنابراین هنگام مواجهه با این واژه در اشعار حافظ، سعدی یا متون کهن نظیر تاریخ بیهقی، نباید آن را به معنای امروزی (فحش یا ناسزا) تعبیر کرد، بلکه باید آن را به صورت مجلل، آراسته، زراندود یا سخنی ظاهرفریب و مصلحت‌آمیز معنا نمود.