یعنی چه
به زبان ساده یعنی تناقض داشتن، ناسازگار بودن و همدیگر را باطل کردن. وقتی دو ادعا، حرف یا رفتار با هم ضد و نقیض هستند، یعنی وجود و صحت یکی، ملازم با نفی و بطلان دیگری است و این دو نمیتوانند همزمان در یک جا جمع شوند. این اصطلاح واژهای کلاسیک و منطقی است و به معنای دوگانگی و تعارض در گفتار یا معناست.
تلفظ
تلفظ این عبارت به صورت «ضِدّ وُ نَقیض بودَن» (zeddo naqiz budan) است که در آن واژهٔ اول دارای تشدید بر روی حرف دال است و واو عطف به صورت ضمه خفیف خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند تناقض، ناسازگاری، تعارض، مباینت و ناهمخوانی به عنوان پاسخهای رایج این مفهوم به کار میروند. خود عبارت «ضد و نقیض بودن» دارای ۱۱ حرف است.
به انگلیسی
برای رساندن این مفهوم در زبان انگلیسی از واژههای contradictory (به معنی متناقض و باطلکننده یکدیگر) یا paradoxical و همچنین اسم inconsistency استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی از واژههایی چون التناقض و التعارض برای بیان مفهوم ضد و نقیض بودن استفاده میشود که هر دو ریشه در علم منطق و فقه دارند.
در قرآن
خود عبارت ترکیبی «ضد و نقیض» در قرآن نیامده، اما مفهوم آن در قالب نبودِ اختلاف در کلام الهی مطرح شده است. برای نمونه در آیه ۸۲ سوره نساء آمده است: «وَلَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلَافًا کَثِیرًا» (و اگر از جانب غیر خدا بود، قطعاً در آن اختلافات و تناقضهای بسیاری مییافتند). این آیه نشان میدهد که کلام الهی از ضد و نقیض بودن پاک است.
جمعبندی و توضیح کامل ضد و نقیض بودن
عبارت «ضد و نقیض بودن» اصطلاحی است پرکاربرد در زبان فارسی که ریشهای عمیق در علم منطق و فلسفه دارد. در منطق، «ضدین» به دو امری گفته میشود که با هم جمع نمیشوند اما میتوانند هر دو غایب باشند (مثل سیاهی و سفیدی)، در حالی که «نقیضین» دو امری هستند که نه با هم جمع میشوند و نه با هم رفع میشوند (مثل هستی و نیستی). ترکیب این دو کلمه در زبان فارسی عامیانه و ادبی، برای تأکید شدید بر ناسازگاری و ناهمخوانی کامل دو ادعا، رفتار یا سخن به کار میرود.
زمانی که میگوییم حرفهای کسی ضد و نقیض است، به این معناست که بخش اول سخن او، صحت بخش دوم را کاملاً ابطال میکند و در نتیجه انسجام منطقی کلام از بین میرود. این حالت نمادی از بیثباتی فکری، تردید، یا عدم صداقت در بیان واقعیت به شمار میرود و در ساختار زبان با مفاهیمی چون تعارض، تباین و دوگانگی مترادف است.