یعنی چه
در اصطلاح علوم اسلامی، به کتابها، رسالهها یا مجموعههایی گفته میشود که دانشمندان و محدثان با الهام از حدیث نبوی مشهور، اقدام به گزینش، گردآوری و گاه شرح و تفسیر ۴۰ حدیث از معصومین در موضوعات خاص (مانند اخلاق، فقه یا عقاید) کردهاند. کتابهایی مانند اربعین شیخ بهایی و شرح چهل حدیث امام خمینی از نمونههای بارز آن هستند.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت عربی به صورت «اَربَعون حَدیثاً» (arbaʿūn ḥadīthan) است که در زبان فارسی معمولاً تنوین آن در گفتار روزمره حذف یا به صورت ساکن تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این عبارت دقیقاً «اربعون حدیثا» (بدون احتساب تنوین به عنوان حرف مجزا در رسمالخط جدولی) و دارای ۱۱ حرف است. معادلهای دیگر آن چهل حدیث یا اربعین هستند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به این ژانر و مجموعههای حدیثی از عبارت Forty Hadith یا Forty Hadith Collection استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح اصالتاً عربی است و در ادبیات اسلامی به صورت «الأربعون حدیثاً» یا به اختصار «الأربعون» (مانند الأربعون النوویة) به کار میرود.
به فارسی
برگردان دقیق و روان این عبارت ترکیبی در زبان فارسی، «چهل حدیث» یا «مجموعه چهل حدیث» است که اشاره به سنت کتابنویسی بر اساس عدد چهل دارد.
در قرآن
عین عبارت ترکیبی «اربعون حدیثا» در متن قرآن کریم وجود ندارد. با این حال، کلمه «اربعین» (چهل) ۴ بار در قرآن (مانند آیه ۱۵ سوره احقاف و آیه ۵۱ سوره بقره) برای بازههای زمانی مقدسی مثل میقات حضرت موسی یا سن کمال انسان استفاده شده است؛ همچنین واژه «حدیث» به معنای سخن و روایت کاربردهای متعددی در قرآن دارد.
جمعبندی و توضیح کامل اربعون حدیثا
عبارت «اربعون حدیثا» یک اصطلاح ترکیبی عربی است که به سنت نگارش و گردآوری کتابهای حدیثی در فرهنگ و علوم اسلامی اشاره دارد. این سنت بر اساس یک حدیث مشهور از پیامبر اسلام (ص) شکل گرفته است که پاداش اخروی فراوانی برای حفظ و انتقال چهل حدیث به امت اسلامی وعده میدهد. از همین رو، دانشمندان بزرگ شیعه و سنی در طول تاریخ اقدام به نگارش رسالههایی با این ساختار کردهاند.
عدد چهل (اربعین) در فرهنگ اسلامی نمادی از کمال، پختگی، چلهنشینی و طهارت باطنی است. به همین جهت، مجموعههای «اربعون حدیثا» صرفاً یک شمارش عددی ساده نیستند، بلکه هدفی مبتنی بر سیر و سلوک معنوی، آموزش اصول عقاید یا تبیین فضایل اخلاقی را دنبال میکنند. از مشهورترین این آثار در زبان فارسی و عربی میتوان به اربعین شیخ بهایی، اربعین علامه مجلسی و شرح چهل حدیث امام خمینی اشاره کرد.