یعنی چه
این عبارت ترکیبی در لغت به معنای «چانه یا ریش پیرمرد» است. اما در متون کهن طب سنتی و گیاهشناسی، به عنوان یک نام اصطلاحی برای نوعی گیاه دارویی، علفی یا گلسنگ به کار میرفته که به دلیل ظاهر سپید، بلند و آویزانش به ریش سفید پیرمردان تشبیه شده است.
تلفظ
این واژه ترکیبی در زبان عربی و متون کهن به صورت «ذِقَنُ الشَّیبَة» (Zaqan-ol-Shaybah) با کسر ذال، فتح قاف و نون، و فتح شین مشدد تلفظ میشود.
در جدول
در جداول متقاطع کلمات، این عبارت ۹ حرفی معمولاً به عنوان پاسخ برای طراحانی است که نام دیگر گیاه دمگاو، گلسنگ ریش پیرمرد یا اصطلاح طب سنتی برای چانه سالخورده را وجه سوال قرار میدهند.
به انگلیسی
از نظر لغوی به صورت old man's chin ترجمه میشود، اما در اصطلاح علمی و گیاهشناسی به برخی گلسنگهای درختان (Usnea) که به ریش پیرمرد معروفند یا گیاه افسنتین (Wormwood) اشاره دارد.
به عربی
این ترکیب خود ریشه عربی دارد و از دو واژه ذقن (چانه/پایین فک) و الشیبه (پیری/سفیدی مو) ساخته شده است که در زبان عربی معیار برای اشاره به محاسن سفید یا گیاهان دارویی خاص استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی برگردان مستقیم آن «چانه پیرمرد» یا «زنخدان پیر» است و در متون کهن پزشکی فارسی، معادل گیاهانی چون «دم گاو» یا «درمنه» در نظر گرفته شده است.
در قرآن
عین ترکیب «ذقن الشیبه» در قرآن کریم ذکر نشده است؛ با این حال، صورت جمع کلمه ذقن یعنی «الأذقان» (چانهها) ۳ بار (در سورههای اسراء و یس) و واژه «شیب» به معنای سپیدی مو و پیری در سوره مریم آمده است.
جمعبندی و توضیح کامل ذقن الشیبه
عبارت «ذقن الشیبه» یک ترکیب اضافی عربی است که وارد ادبیات لغوی و متون طب سنتی فارسی شده است. معنای لغوی و تحتاللفظی آن به چانه یا ریش یک فرد سالخورده و پیر اشاره دارد و نمادی از سپیدمویی، وقار، خرد و بافتاری از روزگار پیری به شمار میرود.
در وجه اصطلاحی و کاربردی، این کلمه در کتابهای داروشناسی کهن به عنوان نامی برای یک گیاه دارویی خاص یا نوعی گلسنگ آویزان از درختان استفاده میشده است. علت این نامگذاری، شباهت ظاهری تارهای سپید و ریشمانند این گیاه با محاسن سفید پیرمردان است که در زبان انگلیسی نیز با تعابیر مشابهی شناخته میشود.
اگرچه این ترکیب دو کلمهای به این صورت در قرآن کریم نیامده، اما اجزای سازنده آن یعنی چانهها (الاذقان) و پیری (شیب) در آیات متعددی با مضامین اخلاقی و توصیفی به کار رفتهاند که اصالت ریشههای لغوی این اصطلاح را تایید میکند.