یعنی چه
استطراد در لغت به معنی پیاپی راندن چیزی و در اصطلاح بلاغت و صنایع بدیع، به این معنی است که گوینده یا نویسنده در مسیر بحث اصلی، به مناسبتی وارد یک بحث فرعی و خارج از متن میشود و پس از بیان آن، دوباره بدون فاصله به موضوع اصلی بازمیگردد. این واژه یک آرایه کلاسیک است و نیازی به مثال دیجیتال مدرن ندارد.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت اِسْتِطْرادْ (istiṭrād) در وزن استفعال است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه Digression دقیقترین معادل برای گریزهای متنی و حاشیهرویهای هدفمند است.
به عربی
این واژه اصالتاً عربی است و در بلاغت اسلامی و عربی با همین عنوان شناخته میشود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی آن شامل گریز زدن، حاشیه رفتنِ بافایده و شاخهزنی ذهنی در کلام است.
در قرآن
اگرچه خود واژه «استطراد» در متن قرآن نیامده، اما مفسران و علمای علوم قرآنی (مانند بیضاوی) آن را یکی از صنایع بیانی قرآن میدانند. بارزترین نمونه آن آیه ۱۸۹ سوره بقره است که بحث با سؤال درباره ماه نو آغاز میشود، اما در اثنای آن به رسم خرافی ورود به خانهها از پشتِ در در حالت احرام گریز زده میشود تا مفهوم هدایت و تقوا تبیین گردد.
نماد چیست
این واژه نماد گرافیکی یا سنتی ثبتشدهای ندارد، اما در نگارش مدرن، علامت پرانتز بهترین نماد برای نشان دادن عملکردِ این آرایه و بیان مطالب تکمیلی است.
جمعبندی و توضیح کامل استطراد
استطراد یکی از صنایع ظریف بدیع و بلاغت است که در آن گوینده به طور موقت از خط اصلی داستان یا استدلال خارج میشود تا نکتهای مرتبط، پندآموز یا جذاب را بیان کند و سپس بدون ایجاد گسست، به موضوع اولیه بازمیگردد. این آرایه مانع از خشکی کلام شده و ذهن مخاطب را با ایجاد یک تنوعِ هدفمند تازه میکند.
این واژه از ریشه عربی «طرد» به معنی راندن گرفته شده و در علوم قرآنی و تفاسیر بزرگ نیز به عنوان یکی از اسباب نظم و تناسب بیانی آیات شناخته میشود. در حقیقت، استطراد مانند باز کردن یک پرانتز توضیحی در میان یک سخنرانی است که نه تنها رشته کلام را پاره نمیکند، بلکه به غنای آن میافزاید.