یعنی چه
حاجب در لغت به معنی مانع، حائل و پردهدار است و در اصطلاح درباری به کسی میگفتند که واسطه میان پادشاه و مردم بود و اجازه ورود را صادر میکرد. دربان نیز نگهبان در و کسی است که از ورودی کاخ یا سرا مراقبت میکند. ترکیب «حاجب و دربان» به عنوان یک ترکیب عطفی، به کارکنان و تشریفاتچیهای ورودی یک بارگاه اشاره دارد که نظم و دسترسی به بزرگان را کنترل میکردند.
تلفظ
واژه حاجب با کسر جیم (حاجِب) و واژه دربان با فتح دال و سکون ر (دَربان) تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ متداول در جدول برای این مفهوم خودِ عبارت «حاجب و دربان» یا واژههایی چون بواب، پردهدار و بارسالار است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به میزان مسئولیت و جایگاه تشریفاتی، از این واژهها استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی حاجب به معنی پردهدار و بواب به معنی دربان است.
در قرآن
خود واژه «حاجب» به عنوان عنوان شغلی یا اصطلاح دربان در قرآن کریم بهکار نرفته است. با این حال، ریشه عربی آن (ح ج ب) در قالب واژههایی مانند «حجاب» (۷ بار) به معنی پرده و مانع، و «محجوبون» (۱ بار) به معنی محروم و پوشیده شده، استفاده شده است. همچنین در فقه اسلامی، اصطلاح «حجب» به معنای مانع ارث بردنِ برخی طبقات کاربرد حقوقی دارد.
جمعبندی و توضیح کامل حاجب و دربان
ترکیب «حاجب و دربان» از دو واژه عربی و فارسی تشکیل شده است؛ حاجب از ریشه عربی حَجَبَ به معنی مانع و پردهدار است و دربان واژهای فارسی اصیل مرکب از در و پسوند بان به معنی نگهبان ورودی است. در نظامهای حکومتی و درباری کهن، این اصطلاح نشاندهنده اقتدار، نظم دربار و کنترل دسترسی به شخص اول مملکت یا بزرگان بوده است.
در ادبیات کلاسیک و عرفان فارسی، حاجب و دربان فراتر از یک شغل، به عنوان یک نماد و استعاره عمیق به کار رفتهاند. شعرا و عارفانی مانند حافظ، از این واژهها برای توصیف موانع دنیوی، تعلقات نفسانی و حجابهای میان انسان و حقیقت (خداوند) استفاده کردهاند؛ با این تاکید که در بارگاه الهی هیچ دربان و مانعی وجود ندارد و این اندیشههای خطاکار انسان است که مانع وصال میشود.