مدر یعنی چه؟ مترادف و متضاد آن

یعنی چه

این کلمه دو تلفظ و معنای کاملاً مجزا دارد: ۱. مُدِرّ (اصطلاح پزشکی): ماده یا دارویی که باعث افزایش ترشح و دفع ادرار می‌شود. ۲. مَدَر (ادبیات کلاسیک): کلوخ، تکه خاک خشک و سختی که سنگ‌ریزه نداشته باشد. همچنین در عبارت «اهل مدر» به معنای ده نیشنان یا شهرنشینانِ خانه‌های گلی استفاده می‌شده است.

مترادف

با توجه به دو وجه معنایی واژه، مترادفات آن در پزشکی شامل ادرارآور و پیشاب‌زا است و در متون کهن به معنای کلوخ، طین و گل خشکاب به کار می‌رود.

متضاد

متضاد اصطلاح پزشکی آن «داروی حبس‌کننده مایعات» یا «ادراربند» است. در معنای کلوخ (مَدَر)، متضاد آن «حَجَر» (سنگ) و در ترکیب اجتماعی، متضاد آن «وَبَر» (چادرنشینی/پشم‌نشینی) است.

هم خانواده

برای واژه مُدِرّ از ریشه (د-ر-ر)، کلماتی مانند ادرار، مدرات و استدرار هم‌خانواده هستند. برای واژه مَدَر از ریشه (م-د-ر)، کلماتی مانند مَدَرة (یک تکه کلوخ) و مدّار هم‌خانواده محسوب می‌شوند.

ریشه

واژهٔ مُدِرّ مشتق از ریشه عربی «د-ر-ر» در باب افعال است که در اصل به معنی جاری ساختن و روان کردن مایعات (مانند شیر یا باران) است. واژهٔ مَدَر اصالتاً عربی و از ریشه «م-د-ر» به معنی خشت و گلِ چسبنده پدید آمده است.

جمله سازی

تلفظ

در اصطلاح پزشکی و رایج امروزی به صورت مُدِرّ (ضم ميم، کسر دال و تشدید ر) تلفظ می‌شود. در متن‌های ادبی و به معنی کلوخ، به صورت مَدَر (فتح میم و فتح دال) خوانده می‌شود.

در جدول

در جدول‌های متقاطع اگر طراح سؤال «داروی پیشاب‌زا» یا «کلوخ و گل خشک» را به عنوان راهنما بخواهد، پاسخ یک کلمه ۳ حرفی یعنی «مدر» است.