یعنی چه
شنزبه اسم خاص (نام علم) برای گاوی در نخستین باب کلیله و دمنه یعنی «باب الاسد و الثور» (شیر و گاو) است. این واژه در متون کهن به عنوان نام این شخصیت داستانی به کار رفته و معنای لغوی مستقل یا روانی در زبان فارسی امروز ندارد، بلکه به خود این شخصیت اشاره میکند.
تلفظ
این واژه در اصل به صورت شَنـْزَبَـه (با فتح شین و زاد و سکون نون) تلفظ میشود. در بسیاری از نسخههای خطی قدیمی به دلیل شباهتهای املایی و اشتباه کاتبان، به صورت «شُتُربه» نیز ثبت و خوانده شده است.
در جدول
در طراحهای جداول کلمات متقاطع، معمولاً پاسخ این معما بسته به تعداد حروف، کلمات «شنزبه»، «شتربه» یا «بندبه» است. خود عبارتِ صورت سوال یعنی «نام گاوی در کلیله و دمنه» دارای ۱۹ حرف است.
به انگلیسی
در ترجمههای انگلیسی کلیله و دمنه، این نام را به صورت Shanzabeh یا Shanzabe نوشتار میکنند. همچنین در ترجمههای مستقیم از منبع هندی (پنجاتنترا)، از نام اصلی آن یعنی Sanjivaka استفاده میشود.
به فارسی
از آنجا که این واژه یک اسم خاص وارداتی از زبانهای باستان است، معادل یککلمهای دیگری در فارسی ندارد؛ اما در بازنویسیهای امروزی، از آن با عنوان «گاوِ داستان کلیله و دمنه» یا همان «شنزبه» یاد میشود.
نماد چیست
در ادبیات تمثیلی و سیاسی کلیله و دمنه، این گاو نماد انسانهای پاکطینت، کاردان، مصلح و بیگناهی است که به دلیل سادهدلی و اعتماد، قربانی مکر، حسادت، حیلهگری و سخنچینیِ افراد فتنهجویی مانند «دمنه» میشوند و پادشاه (شیر) را نسبت به آنها بدبین میسازند.
جمعبندی و توضیح کامل نام گاوی در کلیله و دمنه
شنزبه نام گاوی خردمند و قویهیکل در کتاب کلیله و دمنه است که بازرگانی او را در گلولای رها میکند. او پس از نجات، به مرغزاری سرسبز میرسد و با فریادهای خود توجه شیر (پادشاه حیوانات) را جلب میکند. پس از مدتی، شنزبه به نزدیکترین و معتمدترین مشاور شیر تبدیل میشود.
این نزدیکی و جایگاه والا، حسادت حیواناتی چون «دمنه» را برمیانگیزد. دمنه با تزویر، مکر و سخنچینی، رابطهی میان شیر و گاو را تاریک کرده و هر دو را نسبت به یکدیگر بدبین میکند. در نهایت، این سوءظن به جنگی خونین میان شیر و گاو منجر میشود که در آن گاوِ بیگناه کشته شده و شیر پس از کشف حقیقت، دچار پشیمانی ابدی میگردد.
ریشه این نام به واژه سنسکریت «سَنجیوَکا» (Sanjivaka) برمیگردد که به معنای «با هم زیستن» یا «همزندگی» است. این نام از طریق ترجمه پهلوی و سپس ترجمه عربی ابنمقفع به صورت «شنزبه» به ادبیات فارسی راه یافته و گاه در نسخههای خطی به اشتباه «شتربه» نگاشته شده است.