مکدر یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل مکدر

واژهٔ «مکدر» از ریشهٔ عربی «ک د ر» گرفته شده و اسم مفعول از باب تفعیل است. این کلمه در دو قلمرو معنایی متمایز کاربرد دارد؛ در دنیای فیزیکی به مایعات، هوا یا سطوحی مثل آینه اشاره می‌کند که شفافیت خود را از دست داده و تیره و غبارآلود شده‌اند. در دنیای روان‌شناختی و ادبی، این کلمه برای توصیف دل و خاطری به کار می‌رود که به علت رنجش، غم یا دلخوری، صفا و شادابی‌اش را از دست داده است.

اگرچه خود کلمهٔ «مکدر» به صورت مستقیم در قرآن کریم نیامده است، اما هم‌خانوادهٔ آن در سوره تکویر به صورت فعل «انْکَدَرَتْ» برای توصیف تیره شدن و بی‌فروغ شدن ستارگان در آستانه قیامت استفاده شده است که اصالت ریشهٔ آن را نشان می‌دهد.

در مجموع، این واژه هم‌خانواده‌هایی چون کدر، کدورت و تکدیر دارد و متضادهای آن کلماتی نظیر صاف، زلال، شفاف و شادمان هستند. در اشعار کهن فارسی نیز بارها از مکدر شدن دل یا خاطر به عنوان نمادی از اندوه و دوری از صفا یاد شده است.