یعنی چه
حدس به معنای گمان، تخمین، فرض و دریافت ذهنی بر پایه احتمال و شواهد ناقص است. در اصطلاح فلسفه و منطق نیز به سرعت انتقال ذهن از مقدمات به نتایج بدون نیاز به چیدمان طولانی فکر یا استدلال ترتیبی (ادراک شهودی) گفته میشود.
هم خانواده
توجه: واژههایی مانند حادثه، احداث و محدث از ریشه «حدث» هستند و با «حدس» همخانواده نیستند.
ریشه
این کلمه مصدر ثلاثی مجرد از ریشه عربی «حدس» (ḥ-d-s) است که به فارسی وارد شده است. در زبان عربی قدیم معنای اولیهاش شتافتن، سرعت در حرکت یا تیر انداختن به هدف بوده و سپس مجازاً به معنی تیر انداختن به سمت حقیقت بدون نشانه دقیق یا همان گمانزنی به کار رفته است.
جمله سازی
در جدول
در حل جداول کلمات متقاطع، واژه «حدس» معمولاً با راهنماهای «گمان»، «تخمین ذهنی» یا «پندار» از طراحان خواسته میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه Guess پرکاربردترین معادل روزمره است، در حالی که در متون رسمی و فلسفی از Conjecture استفاده میشود.
به عربی
خود واژه حدس در زبان عربی به همین صورت و با معنایی مشابه (ادراک شهودی و گمان) به کار میرود.
به ترکی
در ترکی استانبولی واژه وامگرفته شده Tahmin بیشترین کاربرد را برای مفهوم حدس زدن دارد.
به فارسی
معادلهای اصیل و سره فارسی برای واژه حدس شامل «گمان»، «گمانه»، «پنداشت» و «فراست» هستند.
جمعبندی و توضیح کامل حدس
واژه حدس ریشه در زبان عربی دارد و به معنای رسیدن به یک نتیجه یا پیشبینی بدون داشتن دلایل و براهین قطعی است. این واژه در زبان فارسی روزمره به وفور در معنای گمانهزنی و تخمین زدن به کار میرود. متضادهای اصلی آن واژههایی نظیر یقین، قطعیت و علم هستند.
در حوزه منطق و فلسفه، بزرگانی چون ابنسینا و خواجه نصیر طوسی حدس را فراتر از یک گمان ساده، و به عنوان سرعت انتقال ذهن از مقدمات به نتایج بدون نیاز به تفکر طولانی تعریف کردهاند که نوعی ادراک شهودی به شمار میرود. همچنین شایان ذکر است که این کلمه عیناً در قرآن نیامده، اما مفاهیم مترادف آن مانند «ظن» و «خرص» به کار رفتهاند.