یعنی چه
قلیان نوعی ابزار تدخین سنتی است که در آن دود حاصل از سوختن تنباکو، پس از عبور از یک مخزن آب خنک شده و سپس از طریق یک لوله یا شلنگ به دهان و ریه فرد منتقل میشود. این کار باعث ایجاد صدای قلقل و جوشش در مخزن آب میگردد.
ریشه
این واژه در اصل دگرگونشده واژه عربی «غَلَیان» (اسم مصدر از فعل غَلَیَ به معنی جوشید) است. علت این نامگذاری، صدای قلقل و جوشش آب درون کوزه قلیان هنگام مکش دود است. این کلمه به مرور زمان در زبان فارسی با حرف «ق» رایج شده است.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی معیار به صورت [قَلْیان / qalyān] تلفظ میشود. در گویش عامیانه و روزمره مردم ایران نیز معمولاً به صورت «قلیون» [قَلْیون / qalyun] بیان میگردد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ اصلی خود کلمه «قلیان» با ۵ حرف است. واژههای مترادف دیگری مانند نارجیله، شیشه، چلیم و حقه نیز بسته به تعداد حروف جدول کاربرد دارند.
به انگلیسی
واژه Hookah رایجترین اصطلاح است که از واژه «حقه» فارسی/هندی ریشه گرفته است. عبارت Water pipe به ساختار فیزیکی آن (لوله آبی) اشاره دارد و Hubble-bubble واژهای قدیمیتر و متمایز به حساب میآید.
به عربی
در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و مصر بیشتر از واژه «شیشة» استفاده میشود، در حالی که در کشورهای حوزه شام (مانند لبنان و سوریه) واژههای «أرجيلة» یا «نارجيلة» رواج بیشتری دارند.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی مستقیماً از واژه «Nargile» استفاده میشود که ریشه آن به واژههای شرقی و عربی بازمیگردد.
نماد چیست
در تاریخ اجتماعی ایران (بهویژه دورههای صفویه و قاجار)، قلیان نمادی از تشریفات درباری، جایگاه طبقاتی و آداب مهماننوازی بود؛ به طوری که جنس و تزیینات آن رتبه اجتماعی صاحبش را نشان میداد. در فرهنگ عامه امروزی، این وسیله نمادی از دورهمیهای تفریحی، پاتوقهای سنتی، قهوهخانهها و معاشرتهای اجتماعی گذرا تلقی میشود، گرچه در مطالعات مدرن به عنوان نماد مصرف دخانیات و آسیب به سلامت نیز شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل قلیان
قلیان ابزاری سنتی برای تدخین تنباکو است که دود آن پیش از ورود به دهان از میان مخزن آب میگذرد تا خنک شود. واژه قلیان در اصل از ریشه عربی «غلیان» به معنای جوشش گرفته شده که به دلیل صدای قلقل آب درون کوزه آن به این نام خوانده میشود و به مرور زمان در زبان فارسی با حرف «ق» تثبیت شده است.
این ابزار در فرهنگهای مختلف خاورمیانه با نامهایی چون شیشه و نارجیله شناخته میشود و از طریق ایران و هند به سراسر جهان راه یافته است. قلیان در تاریخ ایران صرفاً یک وسیله دخانی نبوده، بلکه در دوران صفوی و قاجار به عنوان یک ابزار تشریفاتی مهم، نشاندهنده جایگاه اجتماعی و بخشی تفکیکناپذیر از آداب مهماننوازی و معاشرتهای روزمره به شمار میرفته است.
امروزه اگرچه قلیان همچنان در قهوهخانهها و سفرهخانههای سنتی به عنوان نمادی از دورهمیها و تفریحات جمعی حضور دارد، اما به دلیل آگاهی عمومی از مضرات شدید دخانیات، در فرهنگ مدرن بیشتر به عنوان یک عادت ناسالم اجتماعی و آسیبرسان به سلامت عمومی ارزیابی میشود.