یعنی چه
در اصطلاح کنایی، به معنی نیرنگ زدن، تزویر و فریبکاری است. این عبارت از بازی قدیمی دوالکبازی (تسمهبازی) آمده که نوعی تردستی همراه با فریب و مکر بوده است و در آن استاد بازی با چرخاندن تسمه دیگران را فریب میداده است. باختن در این ترکیب به معنای کهنِ بازی کردن و ورزیدن است.
تلفظ
تلفظ صحیح این عبارت به صورت دَوالَک باختَن (davâlak bâxtan) است که در آن دَوالَک به معنای تسمه کوچک چرمی میباشد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح با توجه به تعداد حروف (۱۰ حرف) خودِ عبارت «دوالک باختن» یا معادلهایی نظیر «تسمه باختن» است.
به انگلیسی
برای بیان مفهوم کنایی آن از افعالی نظیر فریب دادن و مکر کردن استفاده میشود و در اشاره به خودِ بازی سنتی، اصطلاح مربوط به بازی با تسمه به کار میرود.
به عربی
در زبان عربی با توجه به بار معنایی کنایی این اصطلاح، از واژگان مرتبط با فریبکاری، مکر و نفاق استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی و سره این اصطلاح شامل حیلهورزی، مکر کردن، دورویی، فریبکاری و تزویر است که همگی به رفتارهای ناصادقانه اشاره دارند.
نماد چیست
در شعر و ادبیات کلاسیک فارسی (مانند اشعار ناصرخسرو و نظامی گنجوی)، این عبارت به عنوان نماد بارز تظاهر، نفاق، دورویی با خداوند یا خلق، و همچنین فریبکاریهای دنیا و روزگار به کار رفته است.
جمعبندی و توضیح کامل دوالک باختن
اصطلاح «دوالک باختن» یک ترکیب کنایی و اصیل در ادبیات فارسی است که ریشه در فرهنگ عامه و بازیهای سنتی ایران دارد. واژهٔ دوالک به معنی تسمهٔ چرمی کوچک است و دوالکبازی در گذشته نوعی بازی همراه با تردستی و فریب چشمی بوده (مشابه بازیهای خیابانی امروزی مانند سه کارت یا یاپوچ) که استادِ بازی با ترفندهای خاص خود، تماشاگران را به چالش میکشید و مال آنها را میبرد. در این ترکیب، فعل باختن به معنای قدیمی خود یعنی «بازی کردن، به کار بردن و ورزیدن» است.
در سیر تحول زبان، این عبارت کاملاً معنی کنایی به خود گرفته و به مفهوم حیلهگری، تزویر، دورویی و نفاق تبدیل شده است. شاعران بزرگی نظیر ناصرخسرو از این تعبیر برای سرزنش افراد دورو و منافق استفاده کردهاند؛ کسانی که در ظاهر ادعای دینداری یا صداقت دارند اما در باطن به مکر و حیله مشغولند و به تعبیر ادبی، با خداوند یا خلق دوالک میبازند.