یعنی چه
معقولانه به معنای انجام دادن کارها یا اتخاذ تصمیمها به شیوهای است که مورد تأیید عقل و منطق باشد. این واژه معمولاً در نقش قید به کار میرود و نشاندهنده رفتاری است که از روی تدبیر، دوراندیشی و سنجش درست شرایط صورت گرفته باشد، بهطوری که عقل سلیم آن را درست و قابل قبول بداند.
تلفظ
این واژه از نظر آوایی دارای سکون بر روی حرف عاص و کشیدگی در هجای سوم است و در زبان فارسی امروز به صورت مَعقولانه تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند «سنجیده»، «عاقلانه» یا «بخردانه» میتوانند به عنوان هممعنی یا پاسخهای جایگزین قرار گیرند. خود واژه معقولانه دقیقاً ۸ حرف دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژگانی که مفهوم قیدی انجام کار از روی عقل و تدبیر را برسانند، بهترین معادل برای این کلمه هستند.
به فارسی
معادلهای اصیل و جایگزینهای روان فارسی این واژه شامل کلماتی چون عاقلانه، خردمندانه، بخردانه، سنجیده، مدبرانه و حسابشده است که همگی بر دوری از احساسات سطحی و تکیه بر خرد اشاره دارند.
در قرآن
خود واژه «معقولانه» با این ساختار در متن قرآن وجود ندارد. با این حال، ریشه اصلی آن یعنی «ع-ق-ل» و مشتقات فعلی آن نظیر «تَعْقِلُونَ» و «یَعْقِلُونَ» به وفور برای دعوت انسانها به تفکر، سنجش و عمل گرایی منطقی به کار رفتهاند که نشاندهنده اهمیت این مفهوم است.
جمعبندی و توضیح کامل معقولانه
واژه «معقولانه» یک ساختار ترکیبی عربی-فارسی دارد که از اسم مفعول عربی «معقول» (برگرفته از ریشه عقل به معنای فهم و درک) و پسوند قیدساز فارسی «-انه» تشکیل شده است. این کلمه در ادبیات روزمره و رسمی برای توصیف اعمال، رفتارها یا تصمیماتی به کار میرود که بر پایه استدلال درست، دوراندیشی و منطق استوارند و از تکانههای احساسی یا بیتدبیری به دور هستند.
از نظر معنایی، این واژه ارتباط تنگاتنگی با مفاهیمی چون عاقلانه، سنجیده و خردمندانه دارد و متضاد کلماتی مانند نامعقول، جاهلانه و ابلهانه است. در فرهنگها و کاربردهای مدرن، هرچند نماد مادی باستانی برای آن تعریف نشده، اما مفاهیمی مثل ترازو (به نشانه سنجش) و مغز یا پیشانی (به نشانه تفکر) به عنوان نمادهای تصویری عقلانیت و عمل معقولانه شناخته میشوند.
در نهایت، بررسی ریشهشناختی و مذهبی این مفهوم نشان میدهد که گرچه ساختار قیدی کلمه در متون کهن یا قرآن به این شکل مستقیم وجود ندارد، اما جوهره و اصل آن یعنی دعوت به تعقل، تدبر و دوری از رفتارهای ناآگاهانه، همواره مورد تأیید و تأکید نظامهای فکری و اخلاقی بوده است.