یعنی چه
در اصطلاح فقهی و تاریخی، به پیروان ادیان آسمانی (مانند یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) گفته میشود که با پذیرش تابعیت حکومت اسلامی و متعهد شدن به پرداخت مالیات سرانه (جزیه) و رعایت قوانین جامعه، از حق امنیت جان، مال و آزادی مذهبی برخوردار میشدند.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت «اَهلُ الذِّمِّه» (Ahlu's-Simmah) با تشدید روی حرف ذال و میم است.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و واژگان تخصصی حقوقی-تاریخی، علاوه بر وامواژه Dhimmi، از عبارتهای توصیفی برای اشاره به وضعیت حقوقی این افراد استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح ریشه در زبان عربی دارد و ساختار اصلی آن در فقه اسلامی به همین صورت به کار میرود.
به فارسی
در زبان و ادبیات فارسی، برای اشاره به این گروه از واژههایی چون ذمی، ذمیان، زنهاری و تحتالحمایه استفاده شده است.
در قرآن
خودِ عبارت «اهل الذمه» در متن قرآن وجود ندارد، اما پایه حقوقی و فقهی آن بر اساس آیه ۲۹ سوره توبه استوار است که در آن حکم پرداخت «جزیه» توسط اهل کتاب صادر شده است. همچنین واژه «ذمه» به معنای عهد و پیمان در آیات دیگر این سوره به کار رفته است.
نماد چیست
این اصطلاح نماد ظاهری یا تصویر خاصی ندارد، بلکه در تاریخ و فقه سیاسی اسلام، نماد یک رابطه حقوقی، عهد و پیمان متقابل و سیستم شهروندی مشروط میان حکومت اسلامی و اقلیتهای مذهبی به شمار میرود.
جمعبندی و توضیح کامل اهل الذمه
اصطلاح «اهل الذمه» که ریشه در واژه عربی «ذمه» به معنای عهد، پیمان و ضمانت دارد، یک مفهوم حقوقی و فقهی در تاریخ اسلام است. این واژه به اقلیتهای مذهبی یا همان اهل کتاب (نظیر مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان) اطلاق میشد که در قلمرو حکومت اسلامی زندگی میکردند و با عقد قرارداد و پرداخت مالیاتی به نام جزیه، از حقوق شهروندی، امنیت و آزادی در انجام مناسک دینی خود بهرهمند میشدند.
این پیمان متقابل به این معنا بود که حکومت اسلامی متعهد به حفظ جان و مال و ناموس آنها میشد و در عوض، این شهروندان نیز متعهد به رعایت قوانین عمومی جامعه اسلامی میشدند. در تبارشناسی واژگان فقهی، این گروه در برابر «کفار حربی» قرار میگرفتند که هیچ پیمانی با حکومت نداشتند.
اگرچه خود این ترکیب اسمی در قرآن ذکر نشده است، ریشههای تشریع آن به آیات سوره توبه و قراردادهای صدر اسلام بازمیگردد. امروزه این اصطلاح بیشتر جنبه تاریخی و پژوهشی در بررسی ساختارهای حقوقی و اجتماعی جوامع اسلامی کهن دارد.