یعنی چه
«حدیث افتراق» یا حدیث هفتاد و سه فرقه، روایتی کلامی و حدیثی منسوب به پیامبر اسلام (ص) است. در این روایت پیشبینی شده است که امت اسلام پس از ایشان (همانند امتهای پیشین) به فرقههای متعددی منشعب خواهند شد؛ به این صورت که یهود به ۷۱ فرقه، نصاری به ۷۲ فرقه و مسلمانان به ۷۳ فرقه تقسیم میشوند و از این میان تنها یک فرقه اهل نجات (فرقه ناجیه) خواهد بود.
تلفظ
این ترکیب از دو واژه عربی تشکیل شده و در زبان فارسی با کسرِ اضافه به صورت «حَدیثِ اِفْتِراق» تلفظ میشود.
در جدول
در مسابقات و جداول کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح دقیقاً ۱۰ حرف دارد. همچنین ممکن است با عنوان حدیث هفتاد و سه فرقه نیز شناخته شود.
به انگلیسی
در متون آکادمیک و انگلیسیزبان، برای اشاره به این روایت از این اصطلاحات استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح ریشه در زبان عربی دارد و در منابع روایی فریقین (شیعه و اهلسنت) به همین صورت به کار رفته است.
به فارسی
معادل ساختاری و روان آن در زبان فارسی «روایت جدایی» یا «داستان تفرقه و پراکندگی» است که به انشعاب مذهبی و عقیدتی اشاره دارد.
در قرآن
خود ترکیب و اصطلاح «حدیث افتراق» به صورت مستقیم در متن قرآن کریم نیامده است. با این حال، ریشه کلمه افتراق (ف ر ق) و واژه «تَفَرَّقوا» بارها در قرآن در نکوهش دستهدسته شدن امتها و نهی از تفرقه در دین به کار رفته است؛ مانند آیه ۱۰۳ سوره آلعمران که میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا».
جمعبندی و توضیح کامل حدیث افتراق
حدیث افتراق یکی از مشهورترین روایات مشترک میان منابع حدیثی و کلامی اهلسنت و شیعه است که به موضوع پراکندگی، تشتت و انشعاب مذهبی در میان مسلمانان میپردازد. این حدیث با پیشبینی تقسیم امت به ۷۳ فرقه، هشدار روایی محکمی نسبت به بدعتها و اختلافات اصول دین ارائه میدهد و در طول تاریخ، مایه شکلگیری مباحث گستردهای در علم ملل و نحل (فرقهشناسی) شده است.
در ادبیات دینی و فرهنگ عمومی، عدد ۷۳ نمادی از کثرت انشعابات عقیدتی تلقی میشود و اصطلاح «فرقه ناجیه» که در ادامه این روایت میآید، مفهوم حقیقت انحصاری را در ذهن هر یک از مذاهب تداعی میکند. اهمیت این مفهوم به قدری است که حتی در ادبیات منظوم فارسی نیز بازتاب داشته و حافظ شیرازی در بیت مشهور خود با اشاره به این جریان میگوید: «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند» که اشارتی به فرقههای راه گمکرده در این حدیث دارد.
در تحلیل نهایی، باید توجه داشت که حدیث افتراق یک روایت واحد با متن کاملاً صلب نیست؛ بلکه عنوانی کلی برای مجموعه احادیثی است که با مضامین مشابه و نقلهای مختلف به موضوع تفرقه امت پرداختهاند و هدف اصلی آنها تأکید بر ضرورت حفظ وحدت مذهبی و همبستگی اسلامی است.