یعنی چه
«فنا» در لغت به معنی نابود شدن، از میان رفتن و زوال است و در اصطلاح عرفا به مرحلهای گفته میشود که سالک اوصاف بشری و خودبینی را در پیشگاه حق محو میکند. «بقا» مفهوم مقابل آن است که در لغت به معنی ماندن، دوام و جاودانگی است و در عرفان یعنی زنده شدن و پایدار ماندن دل سالک به صفات الهی پس از گذشتن از مرحله نیستیِ خودخواهی.
تلفظ
کلمه فنا با فتح حرف اول (فَ) و کلمه بقا نیز با فتح حرف اول (بَ) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، عبارت «فنا و بقا» به عنوان زوج اصطلاحی متضاد در عرفان و ادبیات شناخته میشود و پاسخ دقیق آن ۷ حرف است.
به انگلیسی
در متون فلسفی و عرفانی انگلیسی، برای اصطلاح فنا از واژههای annihilation یا passing away و برای بقا از subsistence یا permanence استفاده میشود.
به عربی
این دو واژه اصالتاً عربی هستند و در متون اصیل عرفان اسلامی به همین صورت «الفناء والبقاء» به کار میروند.
به فارسی
معادلهای دقیق فارسی برای بخش اول (فنا) شامل واژههای نیستی، زوال، نابودی، اضمحلال و مرگ است و برای بخش دوم (بقا) شامل واژههای پایداری، دوام، استمرار، جاودانگی و حیات مانا میباشد.
در قرآن
ترکیب اسمی «فنا و بقا» به طور یکجا در قرآن نیامده است، اما مفهوم و تقابل آنها به وضوح در سوره الرحمن آیات ۲۶ و ۲۷ دیده میشود: «کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ * وَیَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ» (هر چه بر روی زمین است فانی شونده است، و تنها ذات باشکوه و ارجمند پروردگارت باقی میماند). عرفا اصطلاح خود را از این آیات الهام گرفتهاند.
نماد چیست
«فنا» نماد محو شدن خودخواهی و خودبینی انسان در برابر عظمت پروردگار است و «بقا» نماد رسیدن به حضور پایدار در حق پس از رهایی از خویشتن. در ادبیات، پروانه با سوختن در آتش شمع فانی میشود و در حقیقتِ آتش به بقا میرسد؛ همچنین قطره با پیوستن به دریا هویت فردیاش نابود (فنا) ولی عظمت دریا را پیدا میکند (بقا).
جمعبندی و توضیح کامل فنا و بقا
زوج اصطلاحی «فنا و بقا» یکی از کلیدیترین مفاهیم در عرفان و تصوف اسلامی است که ریشه در آیات قرآن کریم دارد. ابوسعید خراز نخستین عارفی بود که این دو واژه را به صورت یک ساختار مدون وارد ادبیات عرفانی کرد. در این دیدگاه، سالک ابتدا باید از اوصاف بشری، هوای نفس و منیّت خود بگذرد تا به مرحله فنا برسد؛ این فنا به معنای نابودی مطلق نیست، بلکه مقدمهای است برای تولد دوباره.
پس از گذر از مرحله فنا، مرحله بقا آغاز میشود که در آن دل سالک به صفات الهی و حقبینی زنده میگردد. در واقع، این دو مفهوم مکمل یکدیگرند و در اصطلاح به آن «فناء فیالله و بقاء بالله» میگویند؛ یعنی رهایی کامل از محدودیتهای خویشتن و رسیدن به حیات جاودانه در پیشگاه پروردگار که غایت مسیر سلوک است.