یعنی چه
این ترکیب وصفی برای توصیف کارها، تصمیمها یا رفتارهایی به کار میرود که علاوه بر داشتن صلاحیت و شایستگی اخلاقی یا عرفی، از نظر قانونی، شرعی یا منطقی نیز مجاز و بدون مانع باشند.
تفلظ
تلفظ صحیح واژهها به صورت شایسته [šāyeste] و جایز [jā'ez] است که اولی واژهای اصیل و فارسی و دومی وامواژهای عربی است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، این ترکیب ۱۱ حرف دارد و معمولاً به عنوان راهنمای واژههایی چون مشروع، مباح یا روا استفاده میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای رساندن مفهوم شایسته از واژههایی مانند Suitable یا Worthy و برای واژه جایز از Permissible یا Allowable استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی برای بخش فارسی (شایسته) معادلهایی نظیر لائق، جدیر یا مناسب و برای بخش عربی (جایز) از خود کلمه جائز، مباح یا مشروع استفاده میگردد.
به فارسی
برگردان و معادلهای خالصِ این ترکیب عباراتی چون «سزاوار و روا»، «برازنده و مجاز» یا «درخور و پذیرفته» هستند که مقبولیت اخلاقی و قانونی یک عمل را همزمان نشان میدهند.
جمعبندی و توضیح کامل شایسته و جایز
عبارت «شایسته و جایز» یک ترکیب واژگانی تأکیدی در زبان فارسی است که از دو جزء با ریشههای متفاوت تشکیل شده است. واژهٔ «شایسته» ریشه در زبانهای ایرانی باستان و فعل شایستن دارد که به معنای لیاقت، صلاحیت و ارزش است. در مقابل، واژهٔ «جایز» از ریشه عربی «ج و ز» گرفته شده که بر عبور کردن، روا بودن و نداشتن منع قانونی یا شرعی دلالت میکند.
ترکیب این دو واژه با یکدیگر برای توصیف امور یا تصمیماتی به کار میرود که نه تنها از نظر اخلاقی، عرفی و عقلانی پسندیده و محترم هستند، بلکه از زاویهٔ مقررات، قوانین یا احکام شرعی نیز هیچگونه ممنوعیت و مانعی برای انجام آنها وجود ندارد. در واقع این اصطلاح، جامعِ دو مفهومِ ارزشِ مثبت داشتن و مرزِ قانونی داشتن است.