یعنی چه
این عبارت از دو منظر قابل بررسی است: در وجه اول و رایجتر، یک ترکیب مذهبی عربی (بَلْ تَزِدْهُ) به معنای «بلکه آن را زیادتر و افزون کند» است که معمولاً در حاشیه احادیث مربوط به برکت صدقه تلفظ میشود. در وجه دوم، واژه «تزده» به تنهایی یک لغت کهن و مهجور فارسی به معنی دستمزد، اجرت یا قباله ملک است.
تلفظ
در اصطلاح عربی به صورت (Bal Tazid-ho) یا (Bal Tazd-oh) و در واژه کهن فارسی به صورت (Tazdeh) تلفظ میشود.
در جدول
پاسخ دقیق برای جدول خود عبارت «بل تزده» با ۶ حرف است. اگر منظور بخش دوم آن باشد، «تزده» با ۴ حرف به معنی مزد و اجرت آسیاب است.
به انگلیسی
برای مفهوم عربی عبارت از تعابیر افزایشی و برای واژه کهن فارسی از کلمات مربوط به دستمزد استفاده میشود.
به عربی
ریشه اصلی این ترکیب متعلق به قواعد صرف و نحو زبان عربی است.
به فارسی
معادل روان فارسی این ترکیب در جملات عربی «بلکه بر آن بیفزاید» است. همچنین واژه «تزده» به طور مستقل در فارسی اصیل به معنی حقالزحمه، کارمزد و بهویژه اجرت آسیاببان به کار میرفته است.
در قرآن
خود ترکیب «بل تزده» به این شکل پیوسته در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما حرف عطف «بَلْ» به معنی (بلکه/اما) برای رد کلام قبلی و اثبات کلام بعدی، و همچنین افعال مختلف از ریشه «زیادت» (مانند لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ) به وفور در آیات قرآن استفاده شدهاند.
نماد چیست
این عبارت در فرهنگ مذهبی نمادی از باور به عدم کاهش مال در اثر بخشش و صدقه، و در مقابل، نمادِ افزایش چشمگیر و برکت الهی در دارایی انسان است. وجه فارسی آن نیز یادآور نظام دستمزد در مشاغل سنتی ایران است.
جمعبندی و توضیح کامل بل تزده
عبارت «بل تزده» یک اصطلاح یکپارچه و مستقل در فرهنگ لغتهای شاخص فارسی (مانند دهخدا و معین) نیست. واقعیت این است که این عبارت ترکیبی از دو بخش مجزای عربی شامل حرف عطف «بَل» (بلکه) و فعل مجزوم «تَزِدْ» همراه با ضمیر «هُ» (افزون کند آن را) است. رواج شنیداری این ترکیب در میان فارسیزبانان به دلیل تکرار آن در ادامه و حواشی نقلشده از برخی احادیث مشهور مذهبی (نظیر احادیث مربوط به اینکه صدقه مال را کم نمیکند، بلکه آن را زیاد میکند) شکل گرفته است.
از سوی دیگر، بررسیهای ریشهشناختی نشان میدهد که واژه «تزده» (بدون بل) به صورت جداگانه یک لغت کهن و مهجور در زبان فارسی میانه و قدیمی است. این واژه در متون کهن به معنای دستمزد، قباله، اجرت کارهای فنی یا حقالزحمه آسیاببانی ثبت شده است که با کلمه «تژده» نیز همخانواده است. بنابراین برای درک صحیح این عبارت باید میان ریشه عربیِ افزایشی آن و ریشه فارسیِ دستمزدی آن تفکیک قائل شد.