یعنی چه
واژه جرذان اصالتاً کلمهای عربی است که به زبان فارسی نیز وارد شده و به عنوان شکل جمع کلمه «جُرَذ» یا «جِرذ» به کار میرود. این کلمه دقیقاً به موشهای بزرگ، موشهای دشت و جوندگان تنومند (راتها) اشاره دارد. همچنین در اصطلاحات قدیمی عربی مانند «امّ جرذان»، به نوع خاصی از نخل یا خرما در منطقه حجاز نیز اطلاق میشده است.
تلفظ
این واژه در زبان عربی و متون کهن به صورت «جِرْذان» (با کسره جیم و سکون راء) تلفظ میشود و مفرد آن نیز «جُرَذ» (با ضمه جیم و فتحه راء) خوانده میشود.
در جدول
در طراحهای جداول کلمات متقاطع، اگر طراح به دنبال یک کلمه ۵ حرفی عربی به معنای موشهای بزرگ یا موش دشت باشد، پاسخ دقیق آن «جرذان» است. معادلهای فارسی آن مانند «گرزهها» نیز کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای اشاره به موشهای کوچک از واژه Mouse/Mice و برای موشهای بزرگ و صحرایی از واژه Rat/Rats استفاده میشود که واژه جرذان دقیقاً معادل Rats است.
به فارسی
در زبان فارسی، بهترین و دقیقترین برگردان برای واژه جرذان، عبارتهای «موشهای بزرگ»، «موشهای صحرایی» و واژه کهن «گرزهها» (جمع گرزه موش) است که لغتنامه دهخدا نیز احتمال میدهد خود کلمه جُرَذ معرب همین گرزه فارسی باشد.
نماد چیست
در فرهنگ و کنایات عامه عرب، این واژه دو روی نمادین دارد؛ از یک سو به دلیل داستان تخریب سد مأرب توسط موش کوهی (سیل عرم)، نماد ویرانگری پنهان و خسارت است. از سوی دیگر، به صورت کنایهای نماد فراوانی طعام و نعمت در خانه است، به طوری که در دعاهای خیر میگفتند خدا موشهای خانهات را زیاد کند، یعنی آنقدر نان و روزی داشته باشی که موشها به خانهات بیایند.
جمعبندی و توضیح کامل جرذان
واژه جرذان یک اسم جمع عربی از ریشه (ج-ر-ذ) است که به معنای موشهای بزرگ یا موشهای صحرایی دشت به زبان و ادبیات فارسی راه یافته است. این کلمه در متون کهن و لغتنامههای معتبری نظیر دهخدا و منتهیالارب به خوبی تبیین شده و در اصطلاحات گیاهشناسی قدیم نیز به نوعی خرمای حجازی (ام جرذان) اشاره داشته است.
اگرچه خود این واژه عیناً در متن قرآن کریم نیامده، اما در تفاسیر قرآنی ذیل داستان شکستن سد مأرب و «سیل العرم» در سوره سبأ، مفسران واژه عرم را به این نوع موش بزرگ ویرانگر تعبیر کردهاند. در فرهنگ کنایی نیز، وجود این حیوان در خانه به طور مجاز نشاندهنده فراوانی روزی و انبار ثروت تلقی میشده است.